turkiy tillarning o'rganish tarixi

DOC 84.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1476473649_65614.doc turkiy tillarning o'rganish tarixi reja: 1. mahmud koshg‘ariy va uning “devonu lug‘otit turk”asari. 2. mahmud zamaxshariy va uning filologik asarlari. 3. xiii-xvii asarlarda yaratilgan filologik asarlar. ularning turkologiya tarixidagi o‘rni. tayanch so’z va iboralar:abu hayyon, jamoliddin ibn muxanna, jamoliddin at-turkiy, «at-tuhfa», mahmud koshgariy, «devonu lugotit turk», mahmud zamaxshariy, jorulloh, «muqaddimat ul-adab», arab titshunosligi, tematik lugat, qomusiy lugat. xii-xiv asrlar davomida arab tilida turkiy tillarning leksik, fonetik va grammatik xususiyatlariga bag’ishlangan bir qancha asarlar vujudga keldi. ularning ko’pchiligi til to’rganish maqsadida, ba'zilari esa qiyosiy xarakterda yozilgan. m: abu hayyon asarlari bunga misol bo'la oladi. ispaniyaning andaluziya viloyatidagi grenada shahrida tugilib, misrda yashagan, aslida afrikaning berber qabilasiga mansub bo’lgan asiruddin abu hayyon al-andalusiy (1256-1345) 60 ga yaqin asar yozgan bo’lib, 15 tasi bizgacha etib kelgan. u turkiy xalqlarning tarixi va tiliga bagishlangan 4 asar yozgan. bular: 1) «turk tilidan ish kitobi», 2) «turk sintaksisi sohasidan yorqin kitob», 3) «turk tili tarixi», …

olimlar bu asar yuzasidan maxsus tadqiqot ishlari olib bordilar. n.a.baskakovning ta'kidlashicha, asar qipchoq tilini o'rganuvchilar uchun mo'ljallab yozilgan amaliy qtfllanmadir. asarda turkiy tillar leksikasi va grammatikasiga doir qiyosiy ma'lumotlar ham bor. asar 2 qismdan iborat. 1) lug'at; 2)grammatika. lug'atda so’zlar alfavit printsipi asosida joylashtirilgan. so'zning lugatdagi o'rni so'z boshidagi 2 harf (tovush) asosida belgilangan. muqaddima qismida ma'lum bo’lishicha, abu hayyon tilning struktura elementlarini o'sha davrdayoq lugat tarkibi, morfoloeiya va sintaksisdan iborat deb hisoblaydi. chunki u til o'rganish uchun uch narsani: 1) ayrim olingan so’zlarning ma'nolarini; 2) so'zlarning turlanish va tuslanish qoidalarini, 3) so'z birikmalarini bilishni tavsiya qiladi. yuqorida ta'kidlab o'tdikki, asarning lug'at qismida turkiy so'zlar arab alfaviti tartibida berilgan. unda 2760 so'z mavjud, tadqiqotchilarni ko'rsatishicha, asarning lug'at qismida 5 ta arabcha so`z va 13 ta forscha so'z uchraydi. izohlangan so'zlarning ko’pchiligi qipchoq tiliga doir, biroq lug'atda turkman tiliga oid so'zlar ham mavjud. shuning uchun bo'lsa kerak, ba'zi tadqiqotchilar abu hayyonning …

o'z o'zgartish va shakl yasash tizimi aks ettiriladi. sifatlarning orttirma darajasi «yavlak» so'zi orqali hosil qilinadi: yavlak ko'rkludur-juda chiroylidir. «yarim» ma'nosini bildiruvchi son manbada «yaru» so'zlari bilan ifodalanadi. umuman, abu hayyonning «kitob al-idrok» asari turkiy tillar tarixini o'rganishda katta ahamiyatga ega. jamoliddin ibn muxanna xiii asrning oxiri xiv asrning boshida yashagan. olimning ilmiy merosi p.m.melioranskiy, s.ye.malov kabi turkolog olimlar tomonidan o'rganilgan. ibn muxanna turkiy tillarga bag'ishlah «xiliat-ul-inson va xalibat-ul-lison» nomli asarini yozgan. olimlar bu asarda keltirilgan materiallar o'g`uz tillariga, xususan eski ozarbayjon tiliga mansub deb ko'rsatishadi. ibn muxanna kitobda o`g`uz tillar xususiyatlarini boshqa turkiy tillarga qiyoslab izohladi, ularnl fonetik, leksik va grammatik farqlarini ko'rsatadi. jamoliddin muhammad ahdulloh turkiy o'z davrining yirik olimlaridan biri sanaladi. uning qayerda yashagani va qanday asarlar yozgani haqida aniq ma'lumot yo'q. ammo n.k.baskakovning yozishicha, uning birgina «kitobu bulg'ot al mushtoq fi-l-lug'ati at-turk va-l-qifchoq» («turk va qipchoq tillariga mushtoqlarni qoniqtiruvchi kitob») lug'atigina bizgacha etib kelgan. bu nodir …

ilmoq), qonush (bosqinchilik); · o’simliklar nomlari: bugdoy, arpa, kunji, noxut, ekin; · hayvonlar nomi: davar (poda), dava(tuya), okuz, bug'a, qoyan, buzag'u, oglak (uloq, echkicha); · oziq-ovqat nomlari: ai (go'sht), ash, bal (asal), chaqar (shakar), yag: · qarindoshlikka oid so'zlar: ana, ata,o`g'lan, o`g`ul, qiz; · hashorat nomlari: sinak (pashsha), chibin; · qush nomlari: sercha (chumchuq), chtipchak (chumchuq), kaklik, chil kabi so'zlar guruhiga bo'lgan. asarning uchinchi bobida payt va o'rin ravishlari, kelishik, ko'rsatish va so'roq olmoshlari, ko’makchilar haqida, hafta kunlari va yil fasllari nomlari to'g'risida ma'lumot beriladi. turkiy tillar lug'ati va grammatikasiga bagishlangan asarlar qatoriga muattif noaniq bo'lgan «kitob at-tuhfatuz zakiyatu fi-l-lug'at~it-turkiya» («turkiy til haqida noyob tuhfa») asar ham kiradi. kitob kirish qismida muallif shunday yozadi: «mendan (bu ishni) so’raganlarga ho’p deb va'da qildim. tangridan muvaffaqiyat va yordam so'radim» («at-tuhfa» 8-bet) deyilishi ya'ni muallifdan mazkur asarni yozishni kimlardir so'raganiga ishora qilinishi uning etuk olim bo’lganidan dalolat beradi. asar muallifi m.koshgariy izidan borib, …

matik ko'rsatkichlari bilan rus tilida nashr etdilar. kirish qismida asarning o`rganilish tarixi haqida to'liq ma'lumot beriladi. asar 182 betdan iborat, arab tilida yozilgan. asarda qipchoq till materiallari uch qismda izohlanadi: kirish, lugat, grammatika. «at-tuhfa»ning lug'at qismi 29 bobni tashkil etadi. kirish qismida tafakkur va tilning inson jamiyatidagi rolini ko`rsatib, muallif «inson hayvondan faqat tushunish va so'z (so'zlash) bilan farq qiladi» deydi. lugat qismida 3 mingta turkiy so'z berilgan bo'lib, ularning ma'nolari arab tiliga tarjima qilingan. qipchoq till morfologiyasi va sintaksisi 64 bobdan iborat grammatika qismida tavsiflanadi. undo muallif turkiy tildagi barcha grammatik kategoriya va shakllarni klassik arab tilshunosligi terminlari vositasida izohlaydi. xullas, kitobning grammatika qismi qipchoq tili strukturasi to'grisida tugal tasavvur hosil qiladi. mahmud koshgariy va uning «devonu lugotit turk» asari. mahmud ibn ul xusayn ibn muhammad al-koshg'ariy turkiy xalqlar orasida etishib chiqqan birinchi qomusiy turkolog olim, uning tugilgan va vafot etgan yili noma'lum, tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillarning o'rganish tarixi"

1476473649_65614.doc turkiy tillarning o'rganish tarixi reja: 1. mahmud koshg‘ariy va uning “devonu lug‘otit turk”asari. 2. mahmud zamaxshariy va uning filologik asarlari. 3. xiii-xvii asarlarda yaratilgan filologik asarlar. ularning turkologiya tarixidagi o‘rni. tayanch so’z va iboralar:abu hayyon, jamoliddin ibn muxanna, jamoliddin at-turkiy, «at-tuhfa», mahmud koshgariy, «devonu lugotit turk», mahmud zamaxshariy, jorulloh, «muqaddimat ul-adab», arab titshunosligi, tematik lugat, qomusiy lugat. xii-xiv asrlar davomida arab tilida turkiy tillarning leksik, fonetik va grammatik xususiyatlariga bag’ishlangan bir qancha asarlar vujudga keldi. ularning ko’pchiligi til to’rganish maqsadida, ba'zilari esa qiyosiy xarakterda yozilgan. m: abu hayyon asarlari bunga misol bo'la oladi. ispaniyaning ...

DOC format, 84.5 KB. To download "turkiy tillarning o'rganish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillarning o'rganish tar… DOC Free download Telegram