arab tilshunosligining rivojida o’rta osiyolik tilshunoslarning xizmati

DOC 46,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405596372_55866.doc arab tilshunosligining rivojida o’rta osiyolik tilshunoslarning xizmati reja: 1. abu nasr farobiy, abu rayhon beruniy, abu ali ibn sinolarning filologik asarlari. 2. mahmud koshgariy, mahmud az zamaxshariy, alisher navoiy va mirzo mehdixonlarning lisoniy tadkikotlari, ularning turkiy va o’zbek tilshunosligi tarixidagi o’rni. o’rta osiyolik mashhur allomalarning jahon madaniyati, ma‘rifati-ilm-faniga qo’shgan hissasi ulkandir. jahon tan olgan buyuk allomalar: abu nasr forobiy, abu rayhon beruniy, abu ali ibn sino, mahmud koshg’ariy, mahmud az- zamahshariy, alisher navoiy va boshqalarning tilshunoslik fani taraqqiyotidagi xizmatlari kattadir. abu nasr forobiy qomusiy olim abu nasr forobiy (873-930) yaratgan asarlar ichida «fanlar tasnifi» (yoki «fanlar tasnifi haqidagi so’z») kitobi tilshunoslik masalalariga bag’ishlanganligi bilan ajralib turadi. buyuk alloma tilshunoslikning fonetika, morfologiya, sintaksis, orfografiya, orfoepiya va stilistika kabi bo’limlari haqida dastlabki tushunchalarni bergan.1 forobiy fonetika haqida fikr yuritar ekan, nutq tovushlari, tovushlarning undosh va unli turlari, undosh tovushlarning paydo bo’lishi, o’rni, unli tovushlar va ularning xususiyatlari, so’zga qo’shimchalar qo’shganda yuz …

i: 1) atoqli otlar: zayd, amr; 2) turdosh otlar: odam, hayvon, ot va boshqalar. otlarga son kategoriyasi (birlik, ikkilik, ko’plik), fe‘llarga zamon (o’tgan, hozirgi, kelasi zamon) kategoriyasi xosligini ta‘kidlaydi. u sintaksis masalasida so’z birikmasi haqida, nutqning qismlarga bo’linishi, so’zlarning qanday birikish qoidalari va hukm bildirishi, so’zlarning qo’shilish turlari haqida fikr yuritadi. forobiy orfografiya masalasida so’zlarning yozilish qoidalari yuzasidan ham dastlabki ma‘lumotlarni beradi. forobiy she‘riyat - she‘r haqida fikr yuritar ekan, she‘rning yozilish o’lchovlari, ya‘ni she‘rning yozilishidagi to’liq va noto’liq o’lchovlar, qaysi o’lchov yoqimli va chiroyli ekanligi, umuman, she‘r tovush va bo’g’inlardan tashkil topishi haqida fikr bayon qiladi. forobiy ulug’ faylasuf olim sifatida umumiylik va xususiylik dialektikasi nuqtai nazaridan tilga, lisoniy hodisalarga ham murojaat qiladi. abu rayhon muhammad ibn ahmad al - beruniy o`rta asr yevropasida aliborona nomi bilan mashhur bo’lgan qomusiy alloma xorazmlik abu rayhon al - beruniy (937-1048), ma‘lumotlarga qaraganda, 150 dan ortiq asar yaratgan. ushbu asarlar matematika, fonetika, …

mmolaridan biri bo’lib kelmoqda. beruniy she‘riyat masalalari bilan ham shug’ullanadi, asarlar yaratadi, o’zi ham she‘r ijod qiladi. u «saydana» asarida qator shoirlarning she‘riyatidan namunalar keltiradi. beruniy asardagi 29 bob va 1116 maqolada dorivor moddalarning nomiga izoh beradi. har bir bob bir harfga bag’ishlanadi. u asarda 4500 dan ortiq arabcha, yunoncha, suriyacha, forscha, xorazmiycha, so’g’dcha, turkcha va boshqa tillardan o’simlik, hayvon, dorivorlar nomlarini to’playdi va izohlaydi. demak, «saydana» asari ayni vaqtda dorivor moddalar nomlarining izohli lug’ati sifatida ham qadrlanadi. muallif asarda dorivor moddalar nomini arab alifbosi tartibida joylashtiradi. bir harf bilan boshlanuvchi bir necha so’z bo’lsa, ular shu harf bobida ichki alfavit asosida beriladi. mazkur lug’at ham izohli, ham tarjima, ham etimologik, ham dialektologik lug’at sifatida alohida ahamiyatga egadir. abu ali ibn sino ovrupoda avitsenna nomi bilan mashhur bo’lgan va sharqda ulug’lab, «shayhurrais» nomi bilan atalgan vatandoshimiz abu ali ibn sino (980-1037) turli sohalarda, shu jumladan, tilshunoslik bobida ham bir qancha …

vushning hosil bo’lishida havoning to’lqinsimon harakati sabab ekanligini to’g’ri ko’rsatadi. aniqrog’i, artikulyatsiya o’rnidan havoning siqilib chiqishi natijasida nutq tovushlari yuzaga keladi. u fizikaviy tovushlar bilan nutq tovushlarini bir-biridan farqlaydi. fizikaviy tovushlarni «savt», nutq tovushlarini esa «harf» so’zlari-terminlari bilan nomlaydi. fizikaviy tovushning ham, nutq tovushining ham havoning to’lqinsimon harakati sababli hosil bo’lishi ta‘kidlanadi. demak, bu tovushlarning yuzaga kelishida havoning to’lqinsimon harakatlanishi umumiylik hisoblanadi. ayni vaqtda bu umumiylikning xususiyligi shundaki, savtlardan - fizikaviy tovushlardan farqli holda harflarning – nutq tovushlarining hosil bo’lishida muayyan nutq a‘zolari ishtirok qiladi. demak, nutq tovushlari nutq a‘zolari orqali, bevosita ularning ishtirokida yuzaga keladi. ibn sino harflarni – nutq tovushlarini unli va undosh tovushlarga ajratadi. unlilar miqdorini uchta, undoshlar miqdorini esa yigirma sakkizta deb belgilaydi. undoshlar haqida mukammal ma‘lumot beradi. umuman, ibn sinoning fonetika sohasida yaratgan ishlarini, bayon qilgan fikrlarini, ayniqsa, uning tovushlarni unli va undosh tovushlarga ajratilishini jahon tilshunosligi taraqqiyotiga qo’shgan salmoqli hissasi sifatida baholash lozim.1 mahmud …

ilingan «devonu lug’atit turk» asari prof. s. mutallibov tomonidan o’zbek tiliga o’girilib, 1960-1963 yillarda toshkentda naso`rdan chiqdi. mahmud koshg’ariyning «devoni» akad. a.n.kononov, prof. h.ne‘matov, prof. f. abdullaev, prof s.usmonov, prof. a.kondrashov, prof.a.nurmonov va boshqalarning taxminicha 1072- 1078; 1078- 1083; 1071- 1073; 1073- 1074; 1076- 1077 yillarda yozilgan. xulosa bitta, asar x1 asrning ikkinchi yarmida tilshunoslik maydoniga kirib kelgan. tilni kishilar o’rtasidagi aloqa vositasi sifatida, jamiyat hayotini aks ettiruvchi ko’zgu sifatida tushungan mahmud koshg’ariy o’zining mashhur «devon»ida aynan bir davrga oid bo’lgan turlicha turkiy tillar hodisalarini, faktlarini sinxron - qiyosiy metod asosida solishtiradi, taqqoslaydi. chunki o’sha davrda aynan mana shu metod arab tilshunosligida juda keng tarqalgan bo’lib, bu arab tilining ko’p shevali til ekanligi xususiyatidan kelib chiqadi.1 «devonu lug’atit turk» asarida turkiy tilshunoslik tarixida birinchi marotaba turkiy til va dialektlarning tasnifi ham beriladi.2 xullas, mahmud koshg’ariy o’zining «devon»i bilan sinxron-qiyosiy tilshunoslikka asos soldi, ayni tilshunoslikning buyuk vakili sifatida tanildi. mahmud koshg’ariy …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "arab tilshunosligining rivojida o’rta osiyolik tilshunoslarning xizmati"

1405596372_55866.doc arab tilshunosligining rivojida o’rta osiyolik tilshunoslarning xizmati reja: 1. abu nasr farobiy, abu rayhon beruniy, abu ali ibn sinolarning filologik asarlari. 2. mahmud koshgariy, mahmud az zamaxshariy, alisher navoiy va mirzo mehdixonlarning lisoniy tadkikotlari, ularning turkiy va o’zbek tilshunosligi tarixidagi o’rni. o’rta osiyolik mashhur allomalarning jahon madaniyati, ma‘rifati-ilm-faniga qo’shgan hissasi ulkandir. jahon tan olgan buyuk allomalar: abu nasr forobiy, abu rayhon beruniy, abu ali ibn sino, mahmud koshg’ariy, mahmud az- zamahshariy, alisher navoiy va boshqalarning tilshunoslik fani taraqqiyotidagi xizmatlari kattadir. abu nasr forobiy qomusiy olim abu nasr forobiy (873-930) yaratgan asarlar ichida «fanlar tasnifi» (yoki «fanlar tasnifi haqidagi s...

Формат DOC, 46,0 КБ. Чтобы скачать "arab tilshunosligining rivojida o’rta osiyolik tilshunoslarning xizmati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: arab tilshunosligining rivojida… DOC Бесплатная загрузка Telegram