бадиий матнларда лақабларнинг айрим услубий хусусиятлари ҳақида

DOC 58,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1452185715_63296.doc бадиий матнларда лақабларнинг айрим услубий хусусиятлари ҳақида таянч сўз ва иборалар: ономастика, антропонимика, антропоним, исм, лақаб, тахаллус, интропонимик сериялар, бадиий асарда қаҳрамон исми, бадиий асарда қаҳрамон лақаби, ономапоэтика, исмларнинг функционал-семантик хусусиятлари, лақаблар бадиий матнда услубий восита сифатида. маълумки, тўлақонли бадиий образнинг юзага келишида қаҳрамоннинг портрети, ташқи қиёфаси, нутқи, монолог ва диалоглари билан бир қаторда унинг исми, лақаби ёки тахаллуси ҳам муҳим восита бўлиб хизмат қилади. шунинг учун жаҳон адабиётининг йирик вакиллари ўз асарлари қаҳрамонларининг исмларига ҳам алоҳида эътибор беришган, қаҳрамонга муносиб исм топиш ўзига хос санъаткорлик белгиси деб баҳоланган. улуғ рус ёзувчиси а.п.чехов қаҳрамон исмининг бадиий асар учун муҳим аҳамиятга эга эканлигини назарда тутиб, жумладан, шундай деган эди: “фақат асар қаҳрамонларининг нутқларидагина эмас, балки уларнинг исмлари ва фамилияларида ҳам чуқур соддалик вқа ҳаётийлик бўлиши керак. бинобарин, қаҳрамоннинг номи асарнинг ғоявий-бадиий мазмунини чуқурлаштириб, унинг миллий руҳини, халқчиллигини кучайтиришда, асардаги образлар ва воқеаларни типиклаштиришда муайян роль ўйнайди”1. масалага ана шу нуқтаи …

а нашр этилганди. ёзувчи бу асарни қайта ишлаб, унинг кейинги нашрларида асарни “темур малик” (“хўжанд қалъаси”) номи билан нашр этишни маъқул кўрди. бу асарга сўнгсўз ёзган, тарихчи олим ҳ.зиёев тўғри таъкидлаганидек, “романнинг чингизхон истило қилган жойларда, хусусан, ўтрорда, хўжандда ва урганчда қилган ёвузликларига бағишланган саҳифалари катта қизиқиш билан ўқилади”2. “темур малик” арихий романи матнида бошқа лексик воситалар сингари лақаблар ҳам муҳим тасвирий аҳамият касб этган. масалан, романдаги асли самарқандлик сардор муҳаммад интизом “мехтар бодиялдойи самарқандий соний” лақабига эга (т.м., 107). ёзувчининг эслатишича, мехтар бодиялдойи самарқандий соний - жангномалардаги афсонавий айғоқчиларнинг исмларидир (т.м., 107). шу билан бирга бу айғоқчилар сардорининг “меҳтарбод”, “камак кайёний”, “салтанатнинг ўткир ханжари” каби лақаблари ҳам бор: “- мана ўқинг, азизим. сиз на меҳтарбод ва на камак кайёний экансиз!..” (т.м., 294). асарнинг бош қаҳрамони темур малик “фили маҳмуд” лақабига эга: “темур малик ибн маҳмуд – ўттиз ёшларга борган барваста, елкалари кенг, қўл-оёқлари узун, йўғон овозли киши... баъзан кулгисинию …

сини қуритди. улар тун бўйи ухламай “ирвэс”ни кутадиган, пойлаб чиқадиган бўлиб қолдилар” (т.м., 300) кабилар. асарда айрим хотин-қизлар ҳам ўз лақабларига эга. бу жиҳатдан хоразмшоҳнинг онаси – туркон хотун образи характерлидир. у ўта маккор, ўғли – хоразмшоҳнинг ишига ҳам бўлар-бўлмасга аралашаверадиган аёл бўлиб, асарда у “худованди жаҳон”, “қари тулки”, “буюк энамиз” лақаблари билан ҳам юритилади: “султоннинг инъомига сазовор бўлиш ва буни султон ўз қўли билан топшириши - катта воқеа. хўжандлик маҳмуд малик ўғли темурнинг салтанатга садоқати кейинчалик хўжандга ҳоким этиб тайинланишига асос бўлган эди. бу девқомат йигитнинг “худованди жаҳон” – туркон хотунга итоаткорлиги, унга доимо қўли кўксида, саломини канда қилмаслиги, айниқса, ҳамиша бургутдай чақнаб туриши қаҳри қаттиқ туркон хотуннинг диққатини ҳам жалб этган эди” (т.м., 43); “...худованди жаҳон – туркон хотун энамизни “қари тулки” атамишлар... хўжанд қалъасини мустаҳкам таъмирлашдан мақсад хоразмшоҳга қарши туриш эмиш” (т.м., 76); “...шаҳзодадан яширманг, менинг “қисматим”дан хабардор. зинҳор-базинҳор буюк энамиз мақсадингиздан воқиф бўлмасун...” (т.м., 78) кабилар. …

га етиб бориши, “қора қанжиқ”нинг шаҳарда одамлари борлиги муҳаммад интизом орқали унга ҳам маълум эди” (т.м., 75); “баланд айвон зинасида рўпара келган мўғул қоровули ичкарига кириб, бинафша бекани бошлаб чиқди. “олақанжиқ” оқсоқолдан бола топилганини эшитиб, хурсанд бўлганидан йиғлаб юборди” (т.м., 314) кабилар. романда “ҳамма жойда ҳозиру нозир” бозор оқсоқоли аҳмад ибн моразнинг лақаби “аёс” эди: “иттифоқо, шу пайт бозор ёнидан ўтишда ҳамма нарсадан хабардор, ҳамма жойда ҳозиру нозир, лақаби “аёс” – бозор оқсоқоли аҳмад ибн мораз ҳам пайдо бўлиб, ҳаллослаб келиб темур маликка пешкаш чиқди” (т.м., 10). асарда темур исмли образлар ҳам иккита. бири – хўжанд ҳокими, моҳир саркарда темур малик бўлса, иккинчиси – хоин, қочоқ темурдир. унинг барваста қомати ва исми темур эканлигига ишониб, шоҳмурод кўҳистоний бу барваста йигитни жангчилар сафига қўшади: “девқомат бўлгани билан палағда тухумдан чиққанлиги... юрагимга шубҳа солган эди. лаънатининг номи ҳам “темур”. шубҳам тўғри – у иблис бўлиб чиқди!” (т.м., 240); “ножинс, аттанг қочибди, лекин …

агч” (йўлбошчи, яъни чингизхон) бу икки нўёнга удегей, чиғатою ботухондек эътимод қўйган...” (т.м., 187) кабилар. таниқли ёзувчи муҳаммад алининг “улуғ салтанат” тетралогиясининг учинчи китоби - “мироншоҳ мирзо” тарихий романида ҳам айрим антропонимларнинг этимологияси, халқ орасида шундай номланишнинг сабаблари очиб берилган. масалан, амир темур ўзининг севимли набираси улуғбекка ўз отаси муҳаммад тарағай номини беради, шундай улуғ номнинг авлодлари орасидан ўчиб кетмаслиги учун шу номни танлаганини, “улуғбек” эса унинг лақаби эканини соҳибқироннинг қуйидаги сўзларидан билиб олиш мумкин: “...набирамизни эски удумларга кўра, отамизнинг исмлари бирлан атағоймиз! токи ул зот руҳлари шод бўлсун, ҳар лаҳза, ҳар он ёдланиб турсунлар! бас, унинг номи муҳаммад тарағайдур! -бироқ уни чорлағонда табаррук исмни улуғлаб, уринтирмаслик лозим, шу сабабдан лақабини “улуғбек” деб танладук. оллоҳ таоло анга улуғлик, буюк мартаба ато этсун!” (у.с., ш, 287)3. ёки амир темурнинг содиқ дўсти жаҳоншоҳ ибн жоку ягона қизига соғинч бика деб исм қўяди. бунинг сабаби отанинг қуйидаги ички нутқи, ўй-кечинмалари орқали очиб берилган: …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "бадиий матнларда лақабларнинг айрим услубий хусусиятлари ҳақида"

1452185715_63296.doc бадиий матнларда лақабларнинг айрим услубий хусусиятлари ҳақида таянч сўз ва иборалар: ономастика, антропонимика, антропоним, исм, лақаб, тахаллус, интропонимик сериялар, бадиий асарда қаҳрамон исми, бадиий асарда қаҳрамон лақаби, ономапоэтика, исмларнинг функционал-семантик хусусиятлари, лақаблар бадиий матнда услубий восита сифатида. маълумки, тўлақонли бадиий образнинг юзага келишида қаҳрамоннинг портрети, ташқи қиёфаси, нутқи, монолог ва диалоглари билан бир қаторда унинг исми, лақаби ёки тахаллуси ҳам муҳим восита бўлиб хизмат қилади. шунинг учун жаҳон адабиётининг йирик вакиллари ўз асарлари қаҳрамонларининг исмларига ҳам алоҳида эътибор беришган, қаҳрамонга муносиб исм топиш ўзига хос санъаткорлик белгиси деб баҳоланган. улуғ рус ёзувчиси а.п.чехов қаҳрамон исми...

Формат DOC, 58,0 КБ. Чтобы скачать "бадиий матнларда лақабларнинг айрим услубий хусусиятлари ҳақида", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: бадиий матнларда лақабларнинг а… DOC Бесплатная загрузка Telegram