o`zbek xalq tili taraqqiyotining ilk davri

DOC 53,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405688181_56305.doc o`zbek xalq tili taraqqiyotining ilk davri r e j a: 1. ilk davr adabiy tilining xususiyatlari. 2. mahmud qoshg`ariy «devoniy lug`otit turk» asarining tarixiy va ilmiy ahamiyati. 3. «qutadg`u bilig» asarining tili va uslubi. o`zbek adabiy tili tarixi o`zbek adabiy tilining mohiyati va mundarijasi haqidagi, uning tashkil topishi va rivojlanish bosqichlari to`g`risidagi fan sifatida xx asr boshlarida yuzaga keldi. hundan keyin o`zbek adabiy tili yangi tushunchalarni anglatuvchi so`z va iboralar bilan boyidi, uning grammatik qurilishi yangi shakllar bilan to`ldirilib, ancha silliqlashdi. o`zbek adabiy tili tarixi fanining shakllanishi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishi omillari bilan yaqin aloqada bo`lgan ijtimoiy fikrlar tarixi, madaniyat va adabiyot tarixi bilan uzviy ravishda bog`langan. ammo tilning barcha xususiyat va tomonlari hamma vaqt ham jamiyat hayotidagi iqtisodiy va siyosiy o`zgarishlarni bevosita bir xilda aks ettiravermaydi. o`z navbatida tarixiy taraqqiyotning turli davrlarda til qurilishida va uning xizmat qilish sohalarida yuz beradigan o`zgarishlar ham jamiyatning rivodlanishi bilan bir …

adabiy til tuzilishi tarixi yoki adabiy til uslublari tarixi tomoni b) adabiy til bilan tilning «adabiy bo`lmagan» uslublarining o`zaro munosabati tarixi tomoni v) adabiy tilning ijtimoiy vazifalari tarixi tomonining uzviy birligi asosida tashkil topadi. o`zaro bog`langan ana shu 3 soha o`zbek adabiy tili tarixi fani o`rganadigan mavzuni tashkil etadi. o`zbek adabiy tili tarixi fani o`rganiladigan til hodisalarining turli tomonlarini qamrab olish jihatidan ko`p qirralidir. bu esa ilmiy tekshirishning xilma-xil usullaridan (an`anaviy, tarixiy-qiyosiy tuzilmali) foydalanish imkoniyatini beradi. demak, o`zbek adabiy tili tarixi o`rganadigan soha bevosita o`zbek adabiy tilidir. turkiy urug` va qabilalar tillarning hususiyatlarini, ularning tarixi va lug`at boyligini o`rganishga bag`ishlangan «devoni lug`otit turk» asari o`z davrining iste`dodli olimi maxmud ibn xusayn ibn muhammadiy qoshg`ariy tomonidan 1072-83 yillarda arab tilida yozilgan. ko`pgina adabiyotlardan mahmud qoshg`ariy o`z asarini 1072-1073 yoki 1073-1074 yillarda yozib tugatgan deb ko`rsatiladi. ammo bu asarning hajmi unda bayon qilingan materiallarning miqyosi uni 1-2 yilda yozish mumkin emasligini ko`rsatadi. …

» asarini yozishdan ilgari ko`p yillar davomida turkiy qabilalar orasida yurib, ularning tillarini tarixini va urf-odatlarini sinchiklab o`rganadi, juda ko`p miqdorda leksik material, so`z va iboralar, she`riy parchalar, maqol va hikmatli so`zlar to`playdi, ularni o`zaro chog`ishtiradi va umumlashtiradi. bu haqda «devoni lug`otit turk» asarida sshunday fikrlar keltiriladi: «men turklar, turkmanlar, o`g`izlar, yag`molar, qirg`izlarning shaharlarini qishloq va yaylovlarini ko`p yillar kezib chiqdim. lug`otlarini to`pladim, turli xil so`z xususiyatlarini o`rganib, aniqlab chiqdim. men bu ishlarimni til bilmaganim uchun emas, bu tillardagi har bir kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim. ularni har tomonlama puxta bir xil asosda tartibga soldim». bizgacha «devoni lug`otit turk» asarining birgina qo`lyozma nusxasi etib kelgan. u 1914 yilda turkiyaning diyorbakir shahridan topilgan. hozir istambulda saqlanadi. devon 1915-1917 yillarda turk olimi r.rifat tomonidan istambulga 3 tomli kitob shaklida nashr etildi. 1928 yilda sharqshunos olim k.brokelman bu asarni nemis tiliga tarjima qilib nashr etadi. 1028-41 yillarda turk olimi vasim atalay uni …

ilishi cheklangan, iste`moldan chiqqan so`zlarga esa izoh berilgan emas. demak, o`sha davr tilida so`zlarning qo`llanilish darajasi, ularning faol yoki sustligi, so`z ma`nolarining o`zgarishi kabi hodisalarga ko`proq e`tibor bergan. «devon»da fonetika, morfologiya va dialektologiya masalalarini yoritishga bag`ishlangan alohida boblar berilgan emas. ammo so`z ma`nolari va shakllari bayonida ularning turlicha qabila tillaridagi qiyosiy izohini berish jarayonida shu masalalarga oid qiziqarli va qimmatli fikrlar bayon qilinadi. jumladan, mahmud qoshg`ariy devonda fonetika masalalari sohasida tovush bilan harf munosabatini aniqlaydi. ularning ko`rsatishicha, turkiy tillardagi barcha barcha tovushlarni ifodalash uchun amalda bo`lgan yozuvdagi 18 ta harf etarli emas, balki shu harflarga maxsus belgilar qo`yib yozish asosida yana 7 ta harf qo`shish talab qilinadi. hu asosda u turkiy tildagi mavjud tovushlarning xususiyatini bayon qiladi: so`zlarda tovushlarning qattiqligi va yumshoqligi hamda ularning qiziqarli talaffuz qilinishi hodisalarini izohlaydi. aniq misollar keltiradi. tor va keng, qisqa va cho`ziq unlilarning xususiyati talaffuzini aniqlab berdi. mahmud qoshg`ariyning o`sha davr fonetikasiga bergan izohlari …

n me`yorlarining tartibga keltirishda ayniqsa, turkiy tilning adabiy badiiy uslubini shakllantirishda bu asarning ahamiyati juda katta. qarluq-chigil, uyg`ur tillari negizida yozilgan bu asar qoraxoniylar davlai hududida yashagan barcha turkiy qabilalar uchun tushunarli bo`lgan shu qabilalarni til xususiyatlarini o`ziga mujassamlashtirgan. hunga ko`ra u o`rta osiyodagi hozirgi barcha turkiy xalqlarning adabiya yodgorligi sifatida ulaoning umumiy til xususiyatlarini aks ettiradi. axloq va odob, ta`lim va tarbiya, ilm-ma`rifat masalalariga bag`ishlangan «qutadg`u bilig» xijriy 462 yilda, melodiy 1069-1070 yilda, yusuf xos xojib bolosoguniy tomonidan qoshg`oda yozib tugallangan va qoroxoniy hukmdorlaridan tavgoch bugraxonga taqdim qilingan. muallif asarning yozilgan ilmi haqida shunday deydi: yil oltmish eki erdi to`rt yuz bila, bu so`z so`zlagim man tutib jon sura. hozirgi vaqtda «qutadg`u bilig» asarning 3ta qo`lyozma nusxasi ma`lum. bular vena, kohira va namangan nusxalaridir. vena nusxasi 1439 yilda uyg`ur yozuvi bilan ko`chirilgan bo`lib uni xix asrning birinchi choragida mashhur sharqshunos olim xammer purgshtame istambulda sotib oladi va vena qurollik …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o`zbek xalq tili taraqqiyotining ilk davri"

1405688181_56305.doc o`zbek xalq tili taraqqiyotining ilk davri r e j a: 1. ilk davr adabiy tilining xususiyatlari. 2. mahmud qoshg`ariy «devoniy lug`otit turk» asarining tarixiy va ilmiy ahamiyati. 3. «qutadg`u bilig» asarining tili va uslubi. o`zbek adabiy tili tarixi o`zbek adabiy tilining mohiyati va mundarijasi haqidagi, uning tashkil topishi va rivojlanish bosqichlari to`g`risidagi fan sifatida xx asr boshlarida yuzaga keldi. hundan keyin o`zbek adabiy tili yangi tushunchalarni anglatuvchi so`z va iboralar bilan boyidi, uning grammatik qurilishi yangi shakllar bilan to`ldirilib, ancha silliqlashdi. o`zbek adabiy tili tarixi fanining shakllanishi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishi omillari bilan yaqin aloqada bo`lgan ijtimoiy fikrlar tarixi, madaniyat va adabiyot tarixi bil...

Формат DOC, 53,0 КБ. Чтобы скачать "o`zbek xalq tili taraqqiyotining ilk davri", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o`zbek xalq tili taraqqiyotinin… DOC Бесплатная загрузка Telegram