leksema va so’z

DOC 40,1 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1405665444_56132.doc [bookmark: _goback]leksema va soâz reja: 1. leksema taârifi. 2. leksemaning tayyorligi. 3. umumiy soâz yasash qoliplari. 4. soâz yasashning unumsiz (tarixiy) qoliplari. 5. morfologik soddalanish va yaxlitlanish. 6. leksema va soâz. leksema taârifi. anâanaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlamaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki lugâatlarda qayd etilgan soâzlar bilan, ular orasidagi shakl va maâno munosabatlari kabi masalalar bilan shugâullanib keldi. sistem tilshunoslik nuqtai nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lugatlarda qayd etilgan soâzlar nutq birliklari hisoblanadi. til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan boâlib, ular jamiyat aâzolari uchun tayyor, umumiy va majburiy boâlishi lozim. bu taârifdagi â«tayyorâ» tushunchasi sistem leksikologiyaning oârganish obâektini, manbaini belgilashda bosh mezon vazifasini oâtaydi. â«tayyorâ»lik talabiga koâra yasamaligi aniq boâlgan, maâlum bir qolip asosida hosil qilingan soâzlar taârif uchun maqsadga muvofiq emas. chunki ular tayyor (lugâaviy) va qoâshimcha morfemalar hosilasi, maâlum bir qolipning mahsuli boâlib, jamiyat aâzolari uchun tayyor boâlmagan nutq birliklaridir. aytilganlarga koâra, …

taârifiga zid emas, aksincha, u morfema taârifini toâldiradi, morfemalarni leksemalarga va qoâshimchalarga ajratadi. ikkinchidan, ayni taârif grammatik morfemalar bilan leksemalar orasida katta toâsiq yoâqligi tufayli, asosiy farq leksemalarning nutqda grammatik morfemalarni (qoâshimchalarni) oâziga ergashtira olishidan iboratligini taâkidlaydi. leksemalar bilan grammatik morfemalar orasida katta toâsiqning yoâqligi leksemalar bilan qoâshimcha morfemalar orasidagi ziddiyatning notoâliq (privativ) tabiatga egaligi bilan belgilanadi. bu ziddiyat gapda mustaqil oârin egallay olmaydiâ» degan fikr asosida tuziladi. bu holda qushimchalar kuchli aâzoni, leksemalar esa zaif aâzoni tashkil etadi. leksemalarning zaif aâzo vazifasida boâlishiga sabab shuki, leksemalar uchun xos belgi ziddiyat belgisining teskarisi, yaâni gap qurilishida mustaqil oâringa ega boâlishdir. lekin leksemalar ichida shundaylari ham borki, ular gapda mustaqil oârinni egallay olmaydilar. bunday leksemalar sirasiga yordamchi soâzlar (bogâlovchilar, sof ot, feâl, ravish, koâmakchi, yuklama, nisbiy soâzlar va b; ham, hamda, biroq, lekin; uchun, bilan, sari, sayin; tag, ost, boây, old; sara; boshla, yubor, boâl, soâng, kabi, yangligâ, burun kabilar) kiradi. …

ususiyatini hisobga olmaslik anâanaviy tilshunoslikda soâz taârifini behad chigallashtirib yubordi. natijada soâzga taârif berib boâlmaydigan darajaga kelib qoldi. sistem leksikologiya esa bu qarama-qarshilikka barham berdi. leksemaning tayyorligi. aytilganidek, leksemaning eng asosiy xususiyati uning â«tayyorâ»ligi, yaâni yasama emasligidir. demak, leksema muayyan qolipning, muayyan qonuniyatning mahsuli, xosilasi boâlmasligi lozim. masalan, [kitob], [uy], [biz], [oâgâil], [kel], [ket], [qoch], [qol], [choâzib], [ajoyib], [uch], [besh] kabi minglab tayyor birliklar voqelikdagi narsa, belgi, miqdor, harakat, holat, xususiyatlarni atab, ifodalab keladi. ular jamiatning barcha aâzolari uchun tayyorligi bilan ajralib turadi. bu birliklar nutqda grammatik qoâshimchalarni, umumlashma maânoli turlicha affiksal morfemalarni oâzlariga ergashtirib, ularning nutqda ishtirok etishlariga asos boâladi. masalan, (bogâimizda gullar oâsadi) gapida [bogâ], [gul], [oâs] leksemalarining ushbu koârinishlari yakka xilda boâlmay, balki ularning har biri oâzlarining qoâshnichilik munosabatlarining bir qismini voqelashtirgan holda kelgan, ular oâzlari birika oladigan turlicha qoâshimchalardan baâzilari bilan birga gapda turli-tuman vazifalardan birini ado etgan. leksemalarning â«tayyorâ»lik belgisi anâanaviy tilshunoslikning â«tub soâzlarâ», â«oâzaklarâ» …

stida toâxtab oâtishimizni talab etadi. unumli soâz yasash qoliplari. sistem tilshunoslikda âqolipâ, til birliklarining oâzaro birikish tizimi va bu brikishning â nutqiy hosilaning mohiyati sifatida tushuniladi. yaâni har qanday qolip ikki (qismdan iborat boâladi. bu qismlar tenglamalar kabi ( = ) belgisi bilan ajratiladi. masalan, 1) [[aniq ot] + [chi] = (ot anglatgan narsa-predmet bilan shugâullanuvchi, aloqador shaxs atamasi)]; 2) [ot] + [li] = (ot anglatgan narsaga egalikni ifodalovchi sifatlar)]; 3) [aniq ot, sifat+ [lik] = (aniq ot yoki sifatdan hosil qilingan mavhum ot); 4) [ [joy nomi, oykonim] + [lik] = (muayyan joyda yashovchi, shu joyning tub vakili boâlgan shaxs)]. soâz yasash qolipi uch qismdan iborat boâladi: 1) soâz yasashga asos boâluvchi lugâaviy morfemaâleksima; 2) leksemaning maânosini oâzgartiruvchi qoâshimcha â yasovchi qoâshimcha; 3) birikish hosilasining tabiati, mohiyati. qolipning har uchala qismidagi cheklanish muayyan qoida (qonuniyat) bilan belgilanishi va tasodifiyliklardan holi boâlishi kerak. bu fikr, aynisa, i va iii qsimlarga …

birinchi qolipning barcha qismlari toâda saqlanadi. 2- va 3- qoliplarimiz oâzbek nutqi meâyorida deyarli hech qanday mustasnoga ega emas. bu oârinda :qo-lipning birinchi qismida koârsatilgan biror turga oid leksema kela oladi. bu holda ushbu qolip oâziga xos boâlgan nutqiy hosilani beradi va uning mohiyatini aks ettiradi. qayd etilgan qoliplarning hosilalari cheklanmaganligi sababli ular oâzbek tili lugâatlarida toâliq qayd etilishi mumkin emas. til birligi boâlgan qolipga qoâyiladigan asosiy talablardan biri shudir. chunki til birliklarining nutqiy koârinishlari, nutqiy namoyon boâlishlari cheksizdir. + biz bu oârinda bir nazariy masalani eslatib oâtamiz. oâzbek tilidagi ii shaxs oti yasovchi morfema nutqimizda (-chi), (-doâz), (-gar), (-paz), (-boz) kabi koârinishlarga ega. bular orttirma nisbat morfemasining (-dir), (-t), (-kor), (-kaz) kabi turli shakllari singari) bir morfemaning nutqiy vaziyatdagi turli koârinishlaridir. ularning (nutqiy koârinishlarning) ishlatilishi meâyor bilan belgilanadi. shuning uchun qolipning toâgri shakli [ [aniq ot] + [chi] ... ] emas, [aniq ot] + [shaxs oti yasovchi morfema] =] …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"leksema va so’z" haqida

1405665444_56132.doc [bookmark: _goback]leksema va soâz reja: 1. leksema taârifi. 2. leksemaning tayyorligi. 3. umumiy soâz yasash qoliplari. 4. soâz yasashning unumsiz (tarixiy) qoliplari. 5. morfologik soddalanish va yaxlitlanish. 6. leksema va soâz. leksema taârifi. anâanaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlamaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki lugâatlarda qayd etilgan soâzlar bilan, ular orasidagi shakl va maâno munosabatlari kabi masalalar bilan shugâullanib keldi. sistem tilshunoslik nuqtai nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lugatlarda qayd etilgan soâzlar nutq birliklari hisoblanadi. til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan boâlib, ular jamiyat aâzolari uchun tayyor, umumiy va majburiy boâli...

DOC format, 40,1 KB. "leksema va so’z"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: leksema va so’z DOC Bepul yuklash Telegram