leksema va so’z

DOC 40.1 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405665444_56132.doc leksema va so’z reja: 1. leksema ta’rifi. 2. leksemaning tayyorligi. 3. umumiy so’z yasash qoliplari. 4. so’z yasashning unumsiz (tarixiy) qoliplari. 5. morfologik soddalanish va yaxlitlanish. 6. leksema va so’z. leksema ta’rifi. an’anaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlamaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki lug’atlarda qayd etilgan so’zlar bilan, ular orasidagi shakl va ma’no munosabatlari kabi masalalar bilan shug’ullanib keldi. sistem tilshunoslik nuqtai nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lugatlarda qayd etilgan so’zlar nutq birliklari hisoblanadi. til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan bo’lib, ular jamiyat a’zolari uchun tayyor, umumiy va majburiy bo’lishi lozim. bu ta’rifdagi «tayyor» tushunchasi sistem leksikologiyaning o’rganish ob’ektini, manbaini belgilashda bosh mezon vazifasini o’taydi. «tayyor»lik talabiga ko’ra yasamaligi aniq bo’lgan, ma’lum bir qolip asosida hosil qilingan so’zlar ta’rif uchun maqsadga muvofiq emas. chunki ular tayyor (lug’aviy) va qo’shimcha morfemalar hosilasi, ma’lum bir qolipning mahsuli bo’lib, jamiyat a’zolari uchun tayyor bo’lmagan nutq birliklaridir. aytilganlarga ko’ra, tilning …

jratadi. ikkinchidan, ayni ta’rif grammatik morfemalar bilan leksemalar orasida katta to’siq yo’qligi tufayli, asosiy farq leksemalarning nutqda grammatik morfemalarni (qo’shimchalarni) o’ziga ergashtira olishidan iboratligini ta’kidlaydi. leksemalar bilan grammatik morfemalar orasida katta to’siqning yo’qligi leksemalar bilan qo’shimcha morfemalar orasidagi ziddiyatning noto’liq (privativ) tabiatga egaligi bilan belgilanadi. bu ziddiyat gapda mustaqil o’rin egallay olmaydi» degan fikr asosida tuziladi. bu holda qushimchalar kuchli a’zoni, leksemalar esa zaif a’zoni tashkil etadi. leksemalarning zaif a’zo vazifasida bo’lishiga sabab shuki, leksemalar uchun xos belgi ziddiyat belgisining teskarisi, ya’ni gap qurilishida mustaqil o’ringa ega bo’lishdir. lekin leksemalar ichida shundaylari ham borki, ular gapda mustaqil o’rinni egallay olmaydilar. bunday leksemalar sirasiga yordamchi so’zlar (bog’lovchilar, sof ot, fe’l, ravish, ko’makchi, yuklama, nisbiy so’zlar va b; ham, hamda, biroq, lekin; uchun, bilan, sari, sayin; tag, ost, bo’y, old; sara; boshla, yubor, bo’l, so’ng, kabi, yanglig’, burun kabilar) kiradi. mohiyatan ushbu yordamchi leksemalar grammatik morfemalardir. ular leksemalarga o’xshab, nutqda alohidalik xususiyatiga, …

ikka barham berdi. leksemaning tayyorligi. aytilganidek, leksemaning eng asosiy xususiyati uning «tayyor»ligi, ya’ni yasama emasligidir. demak, leksema muayyan qolipning, muayyan qonuniyatning mahsuli, xosilasi bo’lmasligi lozim. masalan, [kitob], [uy], [biz], [o’g’il], [kel], [ket], [qoch], [qol], [cho’zib], [ajoyib], [uch], [besh] kabi minglab tayyor birliklar voqelikdagi narsa, belgi, miqdor, harakat, holat, xususiyatlarni atab, ifodalab keladi. ular jamiatning barcha a’zolari uchun tayyorligi bilan ajralib turadi. bu birliklar nutqda grammatik qo’shimchalarni, umumlashma ma’noli turlicha affiksal morfemalarni o’zlariga ergashtirib, ularning nutqda ishtirok etishlariga asos bo’ladi. masalan, (bog’imizda gullar o’sadi) gapida [bog’], [gul], [o’s] leksemalarining ushbu ko’rinishlari yakka xilda bo’lmay, balki ularning har biri o’zlarining qo’shnichilik munosabatlarining bir qismini voqelashtirgan holda kelgan, ular o’zlari birika oladigan turlicha qo’shimchalardan ba’zilari bilan birga gapda turli-tuman vazifalardan birini ado etgan. leksemalarning «tayyor»lik belgisi an’anaviy tilshunoslikning «tub so’zlar», «o’zaklar» tushunchasiga mos kelganday ko’rinadi. aslida esa bunday emas. haqiqatan ham, an’anaviy tilshunoslikning «tub so’zlari» va «o’zaklari» tildagi leksemalarning nutqda voqelashishining bir turidir. …

bilan ajratiladi. masalan, 1) [[aniq ot] + [chi] = (ot anglatgan narsa-predmet bilan shug’ullanuvchi, aloqador shaxs atamasi)]; 2) [ot] + [li] = (ot anglatgan narsaga egalikni ifodalovchi sifatlar)]; 3) [aniq ot, sifat+ [lik] = (aniq ot yoki sifatdan hosil qilingan mavhum ot); 4) [ [joy nomi, oykonim] + [lik] = (muayyan joyda yashovchi, shu joyning tub vakili bo’lgan shaxs)]. so’z yasash qolipi uch qismdan iborat bo’ladi: 1) so’z yasashga asos bo’luvchi lug’aviy morfema—leksima; 2) leksemaning ma’nosini o’zgartiruvchi qo’shimcha — yasovchi qo’shimcha; 3) birikish hosilasining tabiati, mohiyati. qolipning har uchala qismidagi cheklanish muayyan qoida (qonuniyat) bilan belgilanishi va tasodifiyliklardan holi bo’lishi kerak. bu fikr, aynisa, i va iii qsimlarga oiddir. aniqrog’i, yuqorida qayd etilgan qoliplardan birinchisini olaylik. bu qolipning birinchi qismida ma’lum bir aniq ot kelishi mumkin. masalan, (etikchi, asalchi, bo’zchi, gulchi). bunday yasama otlarning miqdori cheksiz[footnoteref:1]+. lekin nutqiy me’yorga ko’ra ayrim aniq otlar [-chi] bilan birikmaydi. qiyoslang, lug’atlarimizda (choynakchi), (piyolachi), …

k tili lug’atlarida to’liq qayd etilishi mumkin emas. til birligi bo’lgan qolipga qo’yiladigan asosiy talablardan biri shudir. chunki til birliklarining nutqiy ko’rinishlari, nutqiy namoyon bo’lishlari cheksizdir. [1: + biz bu o’rinda bir nazariy masalani eslatib o’tamiz. o’zbek tilidagi ii shaxs oti yasovchi morfema nutqimizda (-chi), (-do’z), (-gar), (-paz), (-boz) kabi ko’rinishlarga ega. bular orttirma nisbat morfemasining (-dir), (-t), (-kor), (-kaz) kabi turli shakllari singari) bir morfemaning nutqiy vaziyatdagi turli ko’rinishlaridir. ularning (nutqiy ko’rinishlarning) ishlatilishi me’yor bilan belgilanadi. shuning uchun qolipning to’gri shakli [ [aniq ot] + [chi] ... ] emas, [aniq ot] + [shaxs oti yasovchi morfema] =] bo’lishi kerak edi. lekin tilshunoslikda til birligini ifodalash uchun shu morfemaning istagan bir nutqiy shaklini to’g’ri qavs ichida ko’rsatish qabul qilinganligi sababli biz shaxs oti qushimchasi [-chi] yoki [-do’z], yoki [-paz] sifatida be-rishimizning ahamiyati yo’q. lekin -(chi) nutqiy ko’rinishining qullanilishi (-paz), (-boz), (-bon) larga nisbatan keng. shunga ko’ra biz shaxs oti yasovchisini …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksema va so’z"

1405665444_56132.doc leksema va so’z reja: 1. leksema ta’rifi. 2. leksemaning tayyorligi. 3. umumiy so’z yasash qoliplari. 4. so’z yasashning unumsiz (tarixiy) qoliplari. 5. morfologik soddalanish va yaxlitlanish. 6. leksema va so’z. leksema ta’rifi. an’anaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlamaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki lug’atlarda qayd etilgan so’zlar bilan, ular orasidagi shakl va ma’no munosabatlari kabi masalalar bilan shug’ullanib keldi. sistem tilshunoslik nuqtai nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lugatlarda qayd etilgan so’zlar nutq birliklari hisoblanadi. til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan bo’lib, ular jamiyat a’zolari uchun tayyor, umumiy va majburiy bo’lishi lozim. bu ta’rifdagi «tayyor» tushunchasi sis...

DOC format, 40.1 KB. To download "leksema va so’z", click the Telegram button on the left.

Tags: leksema va so’z DOC Free download Telegram