fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari

DOC 59,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405604305_55968.doc fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari reja: 1. sintetik shakllar 2. analititik shakllar 3. ko‘makchi fe’l 4. to‘liqsiz fe’l. 5. fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari. yasalish usuliga ko‘ra bunday fe’l shakllarning ikki turi mavjud: 1) sintetik shakllar; 2) analitik shakllar. sintetik shakllar harakatning turli modal ma’nolarini ifodalovchi affikslar asosida shakllanadi. bular o‘z xususiyatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: a) harakatning takroriyligini, davomliligini ifodalovchi affikslar fe’lga –la, -kila (-gila, -rila, -qila) affikslarini qo‘shish orqali hosil qilinadi: ishqa – ishqala, sava – savala, turt – turtkila, cho‘z – chuzg‘ila, yugur – yugurgila, tort – tortqila, tep – tepkila kabi; b) harakatning kuchsiz darajasini ko‘rsatuvchi –(i)nqira, -(i)msira affikslari yordamida yasaladi: oqar - oqarinqira, qo‘rq - qo‘rqinqira, kul - kulimsira kabi. analititik shakllar fe’lning asosiy modal ma’no hosil qiluvchi shakllari bo‘lib, ularning ko‘pchilik qismini ko‘makchi va to‘liqsiz fe’llar vositasida yasaluvchi shakllar tashkil qiladi. ko‘makchi fe’l yetakchi (mustaqil) fe’lga bog‘lanib, harakatning turlicha xususiyatlarga ega bo‘lgan modal ma’nolarini …

dan o‘xshash bo‘lsa ham, ular o‘rtasida quyidagicha farq mavjud: a) qo‘shma fe’llarni hosil qiluvchi qismlarning har ikkalasi ham mustaqil fe’l bo‘lib, ular birgalikda bitta yangi lug‘aviy ma’no ifodalashga xoslanadi; b) yetakchi ko‘makchi felli so‘z qo‘shilmalarida esa ko‘makchi fe’l o‘z mustaqil lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, modal ma’no ifodalovchi analitik unsurga aylanadi, ya’ni grammatikalizatsiyalashadi. shu bois bunday so‘z qo‘shilmalaridagi birinchi fe’l yetakchi fe’l hisoblanib, u mazkur birikmadagi asosiy lug‘aviy ma’noni tashuvchi komponent hisoblanadi. o‘z mustaqil lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, modal ma’no ifodalovchi analitik unsurga aylangan fe’l esa ko‘makchi fe’l deyiladi: aytib berdi (aytib— yetakchi, berdi — ko‘makchi). yetakchi fe’l vazifasida sodda fe’ldan tashqari qo‘shma fe’l (qaror qilib qo‘ymoq, olib chiqib ketmoq), takroriy fe’l (o‘yib-o‘yib olmoq, chimchib-chimchib olmoq) ishtirok etishi mumkin. hozirgi o‘zbek adabiy tilida quyidagi fe’llar ko‘makchi fe’l vazifasida qo‘llanadi: boshla, yot, tur, yur, o‘tir, bo‘l, bit, ol, ber, qol, qo‘y, chiq, bor, kel, ket, yubor, tashla, sol, tush, o‘l, o‘t, yet, ko‘r, qara, …

e’l bilan o‘qidi-chiqdi, yozdi-boshladi shaklida birikmaydi. ayrim ko‘makchi fe’llar yetakchi fe’l bilan –(i)b va –a, -y ravishdosh yasovchilari yordamida, ba’zilari esa faqat –(i)b yoki –a, -y affiksi yordamida birikadi. masalan, ber ko‘makchi fe’li ravishdoshning har ikki shakliga birika olgani holda, qara ko‘makchi fe’li faqat –(i)b affiksli ravishdosh shakliga, yoz ko‘makchisi esa faqat –a affiksli ravishdoshga birikadi: yozib ber — yoza ber, o‘qib qara, yiqila yozdi. shunga ko‘ra ko‘makchi fe’llarni quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1) ravishdoshning –b (-ib) affiksli turiga birikadigan ko‘makchi fe’llar: yot, o‘tir, kel, yur, bo‘l, bit, chiq, yet, o‘t, yubor, tashla, tush, o‘l, qara, boq, qo‘y; 2) faqat ravishdoshning –a (-y) affiksli turiga birikadigan ko‘makchi fe’llar: boshla, bil, yoz; 3) ravishdoshning ham –b (-ib) ham -a (-y) affiksli shakli bilan bog‘lana oladigan ko‘makchi fe’llar: tur, bor, ol, ber, qol, ko‘r, ket, sol kabilar. o‘zbek adabiy tilida ko‘makchi fe’llarning asosiy qismi yetakchi fe’l bilan –(i)b ravishdosh yasovchisi orqali birikadi. …

aklda har bir ko‘makchi fe’l o‘z ma’nosi bilan qatnashadi. analitik shakl tarkibidan biror ko‘makchi fe’l tushirilsa, unga xos ma’no ham yo‘qoladi: aytib berib tura qol - aytib berib tur - aytib ber. birdan ortiq ko‘makchi fe’lli analitik shaklda ravishdoshning –(i)b va –a, -y affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l ishtirok etsa, yetakchi fe’lga avval -(i)b affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l, keyin –a, -y affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l qo‘shiladi: yozib bera qol, yozib ko‘ra boshladi, ishlab tura ber kabi. aynan bir ko‘makchi bilan yasalgan analitik shakldagi fe’llar uyushiq bo‘lak vazifasida kelganda, ko‘makchi fe’l uyushiq bo‘laklarning so‘nggisi bilan qo‘llanish hollari ham uchraydi: men uni bir necha yildan buyon yedirib, ichirib kelaman. to‘liqsiz fe’l. hozirgi o‘zbek adabiy tilida fe’l va fe’l bo‘lmagan so‘zlar bilan qo‘llanadigan edi, ekan, emish, emas, esa kabi to‘liqsiz fe’llar mavjud. bulardan esa to‘liqsiz fe’li bog‘lovchiga aylangan. to‘liqsiz fe’lning edi, ekan, emish shakllari ham harakat ma’nosiga ega emas. ular mustaqil …

i: xabardor ekan+man, xabardor ekan+san, bilgan edi+m, bilgan edi + ng; bilar emish+man, bilar emish+san. shu bois to‘liqsiz fe’l yakka holda tuslanmaydi. to‘liqsiz fe’l shakllaridagi birinchi tovush (e) noturg‘un, u ma’lum fonetik sharoitlarda, boshqa tovushning ta’siri bilan yoki boshqa tovushga o‘tishi yoki tushib qolishi mumkin. bu hodisa, ayniqsa, og‘zaki nutqda ko‘p uchraydi: ishlar+di, ishlar+kan, ishlar+mish; ishlagan+akan, ishlasa+ydi. to‘liqsiz fe’l shakllari uyushiq kesimlar uchun umumiy bo‘lganda oxirgi kesim tarkibida qo‘llanadi. bu kesimlar turli shakldagi fe’llar, shuningdek, otlar bilan ifodalanishi mumkin: u akmalning iztirob chekib yurganini ham bilar, lekin gulsum ona bunchalik fig‘oni chiqib gapirishini birinchi ko‘rishi edi. (o. yo.) fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari. fe’llar tuzilishiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.sodda fe’llar bir o‘zak morfemadan iborat bo‘lgan tub: o‘qi, kut, kel, ol va yasama: ishla, tozala, oqar, ko‘rsat so‘zlardan tashkil topadi. 2. qo‘shma fe’llar ikki o‘zak morfemaning birikishidan hosil bo‘ladi va tarkiban quyidagicha tuzilishga ega bo‘ladi: a) ot yoki boshqa turkumga oid …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari"

1405604305_55968.doc fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari reja: 1. sintetik shakllar 2. analititik shakllar 3. ko‘makchi fe’l 4. to‘liqsiz fe’l. 5. fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari. yasalish usuliga ko‘ra bunday fe’l shakllarning ikki turi mavjud: 1) sintetik shakllar; 2) analitik shakllar. sintetik shakllar harakatning turli modal ma’nolarini ifodalovchi affikslar asosida shakllanadi. bular o‘z xususiyatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: a) harakatning takroriyligini, davomliligini ifodalovchi affikslar fe’lga –la, -kila (-gila, -rila, -qila) affikslarini qo‘shish orqali hosil qilinadi: ishqa – ishqala, sava – savala, turt – turtkila, cho‘z – chuzg‘ila, yugur – yugurgila, tort – tortqila, tep – tepkila kabi; b) harakatning kuchsiz darajasini ko‘rsatuvchi –(i)nqira, -(i)msira affik...

Формат DOC, 59,5 КБ. Чтобы скачать "fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fe’lning modal ma’no ifodalovch… DOC Бесплатная загрузка Telegram