тулдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари

DOC 151,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403006146_43214.doc тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари www.arxiv.uz тўлдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари режа: 1. тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари 2. таркибли тўлдирувчилар 3. в0ситали тулдирувчи 4. ҳол, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари тўлдирувчининг гапда иккинчи даражали бўлак эканлиги, ҳаракатни ўз устига олган, умуман, ҳаракатга бирор йил билан борланган предметни ифодалаши мактабдан олий таълимгача бўлган дарслик ва қўлланмаларда қайд этилган. баъзан тўлдирувчи хусусида фикр юритилар экан, унинг "предикатда ифодаланган ҳаракат (ҳолат, белги) бевосита тўлалигича дтадиган объект ёҳуд ана шу ҳаракатга у ёки бу томондан боғлиқ бўлган объект бўлими мумкинлиги эътироф қилинади. бу ҳолат тўлдирувчиларнинг грамматик формаларида кам кўринади: гапда улар, асосан, тушум, жўналиш, ўрин-пайт, чиқим келишиклари ҳамда кўмакчили, оборотли кострукциялар билан келади. тилшуносликка оид ишларнинг деярли барчасида тўлдирувчилар грамматик кўрсаткичларига кўра икки турга ажратилади: 1) воситасиз тўлдирувчилар; 2) воситали тўлдирувчилар 1.1. воситасиз тўлдирувчи айрим қарашлар бўйича воситасиз тўлдирувчи ҳаракатни бево- сита ўзига …

елтирди. китоб келтирди. бундан ташқари, белгили қўлланиш учун яна шундай сабаблар бор: 1. воситасиз тўлдирувчи атоқли от ё кимилик олмоши билан ифодаланса: салимини кўрдим. уни чақирдим 2. кўрсатиш олмоши пайт, ўрин билдирувчи сўз билан ифодаланган аниқловчига эга бўлиб келса: кечаги китобни келтирдингми? 3. воситасиз тўлдирувчи ифодалаган предмет бошқаси билан қиёсланганда: ўзингни эмас, бошқаларни ҳам ўйла. 4. воситасиз тўлдирувчи ва эга бир хил сўздан иборат бўлиб, кетма-кет келганда: дўст дўстни кулфатда синайди. бу тўлдирувчи умумийликни ("умуман" ликни) ифодалаганда белгисиз келиши мумкин: у кишки кийим олди. бу мисолдан кўринадики, воситасиз тўлдирувчи ҳоким сўз талаби билан бошқарувли, "битишувли" муносабатларни ўзида мужассамлаштиради. ўзбек тилшунослигида воситасиз тўлдирувчининг бундай маъно хусусиятларини аниқлаш, чегаралаш, санашга бағишланган анчагина тадқиқот ишлари мавжуд. аниқки, бу маъноларнинг гапда қай тарзда ифодаланишини билишга интилиш зарурият тарзида гап бўлаклари ҳақидаги анъанавий таълимотлариинг юзага чиқишига олиб келди. бу интилив ўзбек тилида гап бўлакларининг семантик ва ифодаланиш турларини санаш, нутқий маъноларни гуруҳлаш, уларни тўлиқ рўйхатда …

ифодаловчи отлар ва ўтишли ҳаракатни ифодаловчи феъллар англатган тушунчалар орасидаги муносабатларни ўрганиш билан боғланиб кетади. бундай сўзлар миқдори нутқда чекланмаганлиги сабабли бу каби тушунчалар орасидаги муносабатларнинг ҳам сунгига етиб бўлмайди. шу сабабли воситасиз тулдирувчининг моҳияти тушунчалар ва улар орасидаги муносабатларни, ҳаракат манбаларини аниқлаш орқали эмас, балки ўтимли феъллар ҳузурида тушум келишикли кенгайтирувчи бўлакнинг келиши билан аниқланади. илмий адабиётларда воситасиз тўлдирувчининг от ёки отланган сузлар билан ифодаланиши кайд этилади. бунда ҳам номуҳимликни кўриш мумкин ва кўпгина олимлар ҳақли равишда бунга эътироз билдирадилар. академик а.н.кононов, с.н.иванов, к.р.неъматов, б.г.гузев, д.м.насиловлар: бешдан иккини айирсак уч қолади. унинг келганини ўзим кўрдим каби гапларда "иккини", "келганини" воситаснз тўлдирувчилари отлашмаганлигини ўқтирилиб, воситасиз тўлдирувчиларнинг ифодаланиши от ва олмош билан чегараланиб қолмаслигини таъкидлайдилар. бу эса анъанавий тилшуносликдаги воситасиз тўлдирувчининг маълум сўз туркумлари билангина ифодаланими ҳақидаги тавсифга чек қўяди. шу йиллар билан воситасиз тўлдирувчи талқини ўзининг маъно хусусиятлари ҳамда сўз туркумлари билан чегараланганлик бўёқларидан озод қилинади ва қатор имларда у …

ан ифоданиш, унинг мазмунини айрин маъновий тур ва хилларга ажратиш каби хусусиятлар билан мураккаблаштирсалар, с.н.иванов, х.р.неъматов, в.гузев, н.махмудов, а.нурмонов, м.бошмонов. р.сайфуллаева сингари систем тилшунослик вакиллари уни бундай белгилардан ҳоли (озод) кўрадилар. жумладан, а.нурмонов туркий тилларда гап предикат ва унинг аргументлари бирлиги сифатида қараливини, унинг синтактик структураси ҳам худди но предикат асосида ўрганилиши лозимлигини эътироф этар экан, бу йўналишида гап синтактик структурасини элементларга ажратишнинг уч босқичлилигини таъкидлайди: 1) гап таркибидаги предикатларни (кесимни) ажратиш 2) кесимнинг аргументларини ажратиш 3) аргументларнинг ўз ички аргументларини белгилаш. бошкирд тилшунослигида яратилган сўз туркумлари синтаксиси" ли махсус ишда тўлдирувчиларни сўз туркумлари асосида эмас, ўтимли феълларнинг синтактик ва семантик боғлашувига таяниб ажратиш зарурлиги уқтирилади. ўзбек тилшунослигида тўлдирувчининг грамматик шакли масаласи кам турли-туман мунозараларга сабаб бўлиб келмоқда. ўзбек тилшуносларининг купчилиги бу бўлакни белгили ва белгисиз тушум келишиги шаклида кела олишини тан оладилар. тилшуносларнинг айримлари, хусусан, рус туркийшунослар белгисиз тушум келишиги шаклини тан олмай, уларни бош келишик формаси билан бирлаштирадилар. …

рзида қаралиши лозим. ҳар иккала ҳолатда кам воситасиз тўлдирувчи ўтимли феъл тушунчаси билан узвий боғлик бўлади. воситасиз тўлдирувчининг гап бўлаги билан эмас, балки моҳиятан лексик, семантик, қолаверса, морфологик омил билан боғлик бўлган "ўтимли феъл" тушунчасига алоқадорлиги тилшуносларимиз олдига: "воситасиз тўлдирувчи гап қурилиши билан эмас, балки ўтимли феълнинг нутқда воқеланиши билан боғлиқ ҳодиса бўлса, у гапнинг ички кўринишига тааллуқли бўлган бўлакми ёҳуд ўтимли феълга эргашиб келувчи, ўтимли феълнинг нутқда воқеаланиши билан юзага чиқувчи унинг кенгайтирувчисими?"-деган ҳақли саволни қўяди. бу савол ёки муаммони аниқроқ тарзда қуйидагича ифодалаш мумкин: воситасиз тўлдирувчи том маънода гап бўлагими ёки ўтимли феълнинг кенгайтирувчи бўлагими? ҳозирги тилшунослигимиз бу саволга аниқ жавоб бермайди, чунки воситасиз тўлдирувчи ҳамма вақт унинг гап кесимига боғланиб келган ҳолларидагина мавжуд бўлади деб қаралади. аниқроғи, воситасиз тўлдирувчилар гапнинг кесими ўтимли феъллар билан ифодаланган ҳоллатларда воқе бўлади дейилади. ўзбек тилшунослигига гап бўлаклари ҳақидаги таълимот сўз боғлашуви (валентлиги) назариясидан олдинроқ кириб келгани учун систем тилшуносликнинг сўнгги ютуқлари …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "тулдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари"

1403006146_43214.doc тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари www.arxiv.uz тўлдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари режа: 1. тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари 2. таркибли тўлдирувчилар 3. в0ситали тулдирувчи 4. ҳол, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари тўдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари тўлдирувчининг гапда иккинчи даражали бўлак эканлиги, ҳаракатни ўз устига олган, умуман, ҳаракатга бирор йил билан борланган предметни ифодалаши мактабдан олий таълимгача бўлган дарслик ва қўлланмаларда қайд этилган. баъзан тўлдирувчи хусусида фикр юритилар экан, унинг "предикатда ифодаланган ҳаракат (ҳолат, белги) бевосита тўлалигича дтадиган объект ёҳуд ана шу ҳаракатга у ёки бу томондан боғлиқ бўлган объект бўлими мумкинлиги эътироф қилинади. бу ҳолат тўлдирувчил...

Формат DOC, 151,0 КБ. Чтобы скачать "тулдирувчи, унинг турлари ва ифодаланиш шакллари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: тулдирувчи, унинг турлари ва иф… DOC Бесплатная загрузка Telegram