leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam

PPTX 300.6 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1440481677_61475.pptx /docprops/thumbnail.jpeg leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam reja: 1. o‘z qatlam 2. o‘zlashma qatlam 3. o‘zbek tili leksikasining ijtimoiy - dialektal tarkibi 4. o‘zbek tili leksikasining tarixiy - funksional xususiyatlari 5. uslubiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi 6. frazeologiya 7. leksikografiya leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam www.arxiv.uz o‘z qatlam. ma’lumki, o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, uyg‘ur qoraqalpoq singari tillar o‘zaro qarindosh tillar bo‘lib, ular birligi turkiy tillar guruhini tashkil etadi. tilimizda faol qo‘llanadigan oyoq, qo‘l, ikki, uch, ol, kel, yaxshi, men, sen singari so‘zlar ko‘pchilik turkiy tillar uchun ham faol so‘zlar hisoblanadi. barcha turkiy tillar uchun umumiy iste’molda bo‘lgan bunday so‘zlar umumturkiy so‘zlar deyiladi. o‘zbek tili leksikasining katta qismini umumturkiy qatlamga mansub so‘zlar tashkil etadi. tilimizda umumtukiy so‘zlarning quyidagi leksik-tematik guruhlari faol ishlatiladi: 1) inson tushunchasi bilan bog‘liq so‘zlar: kishi, el, yurt; 2) qarindoshlik tushunchalari bilan bog‘liq so‘zlar: ota, ona, opa, enaga, aka, uka, singil, qayin, qayinog‘a, yanga va boshqalar; 3) odam …
2
tlanmoq, nomusli; v) ruscha va boshqa xorijiy tillardan o‘zlashgan so‘zlar asosida: sportchi, shofyorlik, betonchi. www.arxiv.uz 3. o‘zbekcha o‘zak va o‘zlashma qo‘shimchalardan hosil bo‘lgan so‘zlar: tug‘ruqxona, so‘rovnoma. 4. boshqa tillardan kirib kelgan o‘zak va yasovchi qo‘shimchalardan: tilshunos, madadkor, mehnatkash, vagonsiz, ilmiy, gazetxon. qayd etib o‘tilgan umumturkiy so‘zlar va o‘zbek tilining o‘z ichki imkoniyatlari asosida shakllangan so‘zlar tilning o‘z qatlamini tashkil etadi. shuningdek, tilimiz o‘zbek lahja va shevalaridan, qardosh turkiy milliy tillardan kirib kelgan so‘zlar hisobiga ham boyib boradiki, bu ham uning o‘z qatlami imkoniyatlarini oshiradi. www.arxiv.uz 2. o‘zlashma qatlam. tilimizning lug‘at tarkibida boshqa xalqlar tilidan kirib kelgan so‘zlar ham mavjud. bunday so‘zlar tilning lug‘at boyligidagi o‘zlashma qatlamni tashkil etadi. ular quyidagi tillardan tarixning eng qadimgi bosqichlarida o‘zlashtirilgan: 1. hind tildan o‘zlashgan so‘zlar: barcha, bibi, paysa, tovus, chaqmoq. 2. xitoy tilidan o‘zlashgan so‘zlar: choy, lag‘mon, shiypon. 3. qadimgi yunon tilidan: iqlim, marvarid, marmar, ark, billur. o‘zbek adabiy tili leksikasining o‘zlashma so‘zlar qatlami …
3
agrotexnika, kosmos, radio, televizor, vrach, bank, telefon va boshqalar. tilimiz, aynan o‘zlashtirilgan so‘zlardan tashqari kalkalash (tarjima qilish) orqali ham boshqa tillar bilan munosabatda bo‘lib turadi. masalan: nadstroyka - ustqurma, vozzreniye - dunyoqarash, vzglyad - nigoh kabilar shular jumlasidandir www.arxiv.uz 1-§. dialektizmlar. ma’lum bir hududda yashovchi kishilar nutqida ishlatiladigan, adabiy til leksikasiga kirmaydigan so‘zlar dialektizmlar deyiladi. dealektizmlarning adabiy tilga xos me’yoriy so‘zlardan farqlari quyidagicha: a) leksik-semantik dialektizmlar. adabiy tilda o‘z shakldoshiga ega, biroq ma’no jihatdan farqlanadigan dialektizmlar: qalin - adabiy tilda: qiz uzatishda kuyov tomonidan beriladigan mablag‘, shevada: gilam turi; g‘ayir- adabiy tilda: rashkchi kishi, shevada: qopag‘on it. b) leksik dialektizmlar. muayyan dialekt vakillari tilida qo‘llanilib, adabiy tilda uchramaydigan so‘zlar: ko‘ma-yerto‘la, makka - sho‘x, bichqi - qo‘l arra, shoti, zangi-narvon kabilar. v) fonetik dialektizmlar. adabiy tildan fonetik jihatdan farqlanadigan so‘zlar: suvoq - shuvoq, yurmoq - jurmoq, kelmoq - galmoq. g) grammatik dialektizmlar. adabiy tildagi grammatik shakllaridan farqlanadigan so‘zlar: kelutti - kelyapti, …
4
dir. bu so‘zlar ham chegaralangan leksik birliklar qatoriga mansub bo‘lib, jargonlar yuqori sinf vakillari nutqida qo‘llanilib kelingan dorulmulk, dorulbaqo, shaxriyori falak, oftobi olam, ne’mati jannat singari so‘zlarni o‘z ichiga oladi. argolar esa, yakan, loy, mullajiring, ko‘ki, karamcha - pul, bedana – to‘pponcha kabi yashirin ma’noli so‘zlardan iborat. tilning ijtimoiy-dialektal qatlamiga mansub so‘zlar badiiy adabiyotda voqelikni ishonarli chiqishi uchun personajlar nutqini induviduallashtirish vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. www.arxiv.uz 4. o‘zbek tili leksikasining tarixiy - funksional xususiyatlari tilning lug‘at tarkibi tashkil etadigan so‘zlarning hayotiyligi faol yoki nofaolligiga bog‘liq. zero, tildagi ba’zi so‘zlar kundalik hayotda iste’mol etilish bilan xarakterlansa, boshqa bir guruh so‘zlar kundalik aloqada juda kam qo‘llanadi. shu bois so‘zlar tarixiy-funksional xususiyatiga ko‘ra faol va nofaol so‘zlarga ajraladi. faol so‘zlar adabiy tilning zamonaviy me’yoriga xos so‘zlari bo‘lib, ular kundalik aloqada eng ko‘p ishlatilishi bilan ajralib turadi. nofaol so‘zlar qatlami esa quyidagi uch turga bo‘linadi:1) tarixiy so‘zlar (istorizmlar), 2) eskirgan so‘zlar(arxaizmlar), 3) …
5
‘lgandan so‘ng tilimizda paydo bo‘lgan faxriy - veteran, noib - deputat, tuman - rayon, tayyora - samolyot kabi so‘zlar yangi so‘zlardir. yangi so‘zlarning nofaol so‘zlar qatoridan o‘rin egallashi sababi shundaki, ular paydo bo‘lgandan keng iste’moldagi so‘zlar singari barchaning nutqida birdek ishlatilavermay-di. biroq vaqtlar o‘tishi bilan yangi so‘zlar ham keng iste’moldagi so‘zlar qatoridan o‘rin egallashi mumkin. www.arxiv.uz 5. uslubiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi tilning lug‘at tarkibidagi so‘zlar nutqning biror uslubiga xoslangan bo‘lishi yoki nutq uslublariga betaraf bo‘lishi mumkin. shunga ko‘ra lug‘aviy birliklar ikki guruhga bo‘linadi: uslubiy betaraf so‘zlar va uslubiy xoslangan so‘zlar. uslubiy betaraf so‘zlar nutq uslublarining birortasiga xoslanmay, barcha uslublarda birdek qo‘llanilaveradigan lug‘aviy birliklardan tashkil topadi: havo, suv, daraxt, bir, ikki, hamma, biz, siz, turmoq, yugurmoq kabilar shular jumlasidandir. nutqning ayrim-ayrim ulublari uchungina xizmat qiladigan so‘zlar uslubiy xoslangan so‘zlar deyiladi. bunday maxsus so‘zlar dastavval og‘zaki nutqda yoki yozma nutqda qo‘llanishiga ko‘ra ikkiga ajraladi. masalan, hazar qilmoq, birlashmoq, hunar, o‘rin, arzimagan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam"

1440481677_61475.pptx /docprops/thumbnail.jpeg leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam reja: 1. o‘z qatlam 2. o‘zlashma qatlam 3. o‘zbek tili leksikasining ijtimoiy - dialektal tarkibi 4. o‘zbek tili leksikasining tarixiy - funksional xususiyatlari 5. uslubiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi 6. frazeologiya 7. leksikografiya leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam www.arxiv.uz o‘z qatlam. ma’lumki, o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, uyg‘ur qoraqalpoq singari tillar o‘zaro qarindosh tillar bo‘lib, ular birligi turkiy tillar guruhini tashkil etadi. tilimizda faol qo‘llanadigan oyoq, qo‘l, ikki, uch, ol, kel, yaxshi, men, sen singari so‘zlar ko‘pchilik turkiy tillar uchun ham faol so‘zlar hisoblanadi. barcha turkiy tillar uchun umumiy iste’molda bo‘lgan bunday so‘zlar umumturkiy so‘zlar deyiladi. o‘z...

PPTX format, 300.6 KB. To download "leksikologiya o'z va o'zlashma qatlam", click the Telegram button on the left.

Tags: leksikologiya o'z va o'zlashma … PPTX Free download Telegram