fe’l nisbatlari paradigmasi. nisbatlarning so’z yasalishi va so’z o’zgartirishga munosabati

DOC 69,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114530.doc fe’l nisbatlari paradigmasi. nisbatlarning so’z yasalishi va so’z o’zgartirishga munosabati reja: 1.nisbat shakllarining yasalishi. 2.fe’l nisbatlarining mohiyati va ular tabiatidagi xususiyatlar. 3.aniq, orttirma, birgalik, o'zlik va majhul nisbat shakllari ugmsi. ularning nutqiy voqelanishi. nisbat tushunchasi, aniq nisbat,mavhum va o`zlik nisbat, orttirma nisbat, birlgaik nisbat, nisbat ugmsi, har bir nisbat shaklining ugm si, foil, foilning ishtirok tarzi, nisbat paradigmasi, nisbatlarning so`z yasalishiga munosabati, nisbat shakllarining nutqiy voqelanishi, birgalik nisbat shakli va harakat nomi shakli orasidagi farq, lug`aviy vosita, hosila. fe’l nisbatlari o’zbek tilshunosligida ancha mufassal tavsiflangan. fanimizda fe’l nisbatlariga bag’ishlab yozilgan s.ivanov, s.mamatqulov, h.ne’matov, f.saidov, s.sultonsaidova, u.tursunov, s.ferdaus, e.fozilov, a.g’ulomov, a.hojiyev va boshqalarning tadqiqotlarida nisbat shakllari mufassal o’rganilgan. umumturkiyshunoslik adabiyotida fe’l nisbatlari masalasi n.a.baskakovning qoraqalpoq tiliga bag’ishlangan tadqiqotida, e.sevortyanning fe’l so’z yasalishiga bag’ishlangan katta monografiyasida, a.sherbakning turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasiga bag’ishlangan qator ishlarida tahlil qilingan. fe’l nisbatlari deganda nima tushuniladi? formal (shakliy) yo’nalishda fe’l o’zaklaridan keyin, yasama fe’llarda esa fe’l …

ga -sh, undosh bilan tugagan o’zak-negizlarga -ish qo’shimchasini yasash bilan hosil bo’ladi: o’qishmoq, to’qishmoq, boqishmoq, gapirishmoq, tunashmoq, turishmoq va boshqalar. majhul nisbat va o’zlik nisbat. ushbu nisbat qo’shimchalari bir xil shaklga ega ekanligi hammaga ma’lum. majhul nisbat qo’shimchasi ko’pincha –-l, -il, o’zlik nisbat qo’shimchasi esa -n, -in bilan ifodalanadi. lekin -l, -il, -n, -in oppozitiv shakllarga o’zbek tilida sanoqli fe’llargina ega: ba’zi holatlarda o’zlik nisbat shakli ham, majhul nisbat shakli ham -n, -in qo’shimchasi bilan yasaladi. chunonchi, 1. botir yovga arslondek tashlandi. 2. yog’och- taxtalar aravaga tashlandi. 1-holatda o’zlik ma’nosi, 2-holatda esa majhullik ma’nosi voqelangan. orttirma nisbat. bu nisbat shaklining unumli qo’shimchalari –t, -it; -tir, -dir sanaladi va bunda atigi bitta qat’iy qonuniyat mavjud: -t, -it qo’shimchasi unli bilan tugagan ko’p bo’g’inli so’zlarga qo’shiladi (o’qit, uxlat, qurit, so’rat, ishlat, cho’qit, jo’nat…), –tir, -dir qo’shimchasi ko’pgina hollarda bir bo’g’inli tub fe’llarga qo’shiladi (yedir, yozdir, keltir, suzdir, chizdir, oldir, choptir, kuldir…). lekin …

asida ko’rib o’tadilar. e.sevortyan, s.ivanov tadqiqotlaridan keyin nisbatlarni leksik-grammatik, ya’ni ham so’z yasashga, ham so’z o’zgartirishga aloqador kategoriya sifatida talqin etish rasm bo’ldi. lekin bunda ham nima so’z yasalishi-yu, nima so’z o’zgartirish ekanligi aniq emas. bir narsa shubhasizki, juda ko’p fe’llarning forma yasalishida ularning beshala nisbat shakli ham bir so’zdan yasalavermaydi. juda ko’p fe’llardan atigi ikki, uch nisbat shakli yasaladi, xolos. chunonchi, jonlanmoq, go’zallashmoq, ommalashmoq kabi bir qator fe’llardan nisbatning hamma shaklini ham yasab bo’lmaydi. bundan tashqari, fe’llarning o’zlik, birgalik, orttirma va majhul nisbatlarining ayrim shakllari ularni hosil etgan bosh fe’ldan ma’no jihatidan shu darajada uzoqlashganki, ularni bir-biriga bog’lash qiyin. chunonchi: sevmoq – sevinmoq kelmoq - kelishmoq chiqmoq – chiqishmoq tegmoq – tegishmoq ko’pgina tadqiqotchilar orttirma nisbatning o’timsiz fe’ldan o’timli fe’l yasash vazifasini to’la-to’kis so’z yasalishiga nisbat beradilar: kulmoq-kuldirmoq, kelmoq-keltirmoq. har holda, nisbatlarning so’z yasalishiga va so’z o’zgartirishga, jumladan, lug’aviy shakl yasashga munosabati murakkab va munozaralidir. ko’pchilikka ma’lumki, har bir …

. tilshunoslar, jumladan, s.ivanov va uning izdoshlari nisbat grammatik ma’nosini “foilning harakatda ishtirok tarzini ifodalash”da deb bilishadi. demak, nisbat kategoriyasining ugmsi bu “foilning harakatda ishtirok tarzi”. fe’l nisbatlarida foilning harakatni bajarishda qanday ishtirok etishi xususiylashgan bo’ladi: aniq nisbat. salima kir yuvdi. orttirma nisbat. onasi salimaga kir yuvdirdi. majhul nisbat. kir yuvildi (salima tomonidan yuvildi). o’zlik nisbat. salima yuvindi. birgalik nisbat. salima onasiga kir yuvishdi. ushbu fe’llarning barchasi bitta foil “yuvmoq” harakati bajaruvchisining bir xilliligi bilan o’zaro bog’langan. faqatgina bu foilning harakatni bajarishdagi ishtirok tarzi turlicha: aniq nisbatda u o’zi harakatni bajaradi. aniq nisbat [0] shaklga ega bo’lib, foilning harakatda ishtirok tarzi fe’lning lug’aviy ma’nosi bilan belgilanadi va shunga mos ravishda foilning ishtirok tarzi xilma-xil bo’lishi mumkin. masalan, 1.foil harakatning bajaruvchisi: o’timli fe’llarda – karim xat yozdi. qush uya qurdi. o’timsiz fe’llarda- mashina yurdi. bola chopdi. 2.foil harakatni o’zida mujassamlashtiradi va bir holatdan ikkinchi holatga o’tadi: karima qizardi. bola qo’rqdi. orttirma …

chunonchi, sir ochildi.(sir tergovchi tomonidan ochildi). sir ochildi (o’z-o’zidan bir holatdan ikkinchi holatga o’tish). “gul ochildi” tipidagi gaplarda esa majhul ma’no yo’q. uni aniq nisbat shakliga aylantirib bo’lmaydi. o’zlik nisbat shakli ugmsi harakatni o’z ustida yoki o’z manfaatida bajarish tarzida voqelanadi: salima yuvindi - salima yuzini yuvdi. salima tarandi - salima sochini taradi. lekin nisbat shakli yoki hosila foil ma’nosidan uzilsa, nisbat ma’nosi yo’qoladi: salima sevindi. bu gapda “sevmoq” fe’lining foili yo’q. shuning uchun o’zbek tilshunosligida ochildi, osildi, boshlandi, sevindi kabi fe’llarni ajralmas o’zlik/ majhullik fe’l nisbatlari deydilar. tilshunoslik nazariyasida bunday fe’llarni “medial fe’llar” deyishadi.6 bu mohiyatan o’timli fe’llardan yasalgan o’timsiz fe’llardir. birgalik nisbat ugmsi nutqda foilning harakatni bajarishdagi birgalikdagi ishtirok tarzi sifatida voqelanadi. fe’l o’zagiga –sh, –ish birgalik nisbat shakli qo’shilganda o’zarolik, birgalik, yordamlashuv kabi ma’nolar yuzaga chiqadi: salima onasiga kir yuvishdi. ikki kundan keyin xabarchilar kelishdi. birgalik nisbat o’zi qo’shilayotgan fe’l asos boshqaruvida o’zgarish yasay oladi: vositali to’ldiruvchi …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fe’l nisbatlari paradigmasi. nisbatlarning so’z yasalishi va so’z o’zgartirishga munosabati"

1706114530.doc fe’l nisbatlari paradigmasi. nisbatlarning so’z yasalishi va so’z o’zgartirishga munosabati reja: 1.nisbat shakllarining yasalishi. 2.fe’l nisbatlarining mohiyati va ular tabiatidagi xususiyatlar. 3.aniq, orttirma, birgalik, o'zlik va majhul nisbat shakllari ugmsi. ularning nutqiy voqelanishi. nisbat tushunchasi, aniq nisbat,mavhum va o`zlik nisbat, orttirma nisbat, birlgaik nisbat, nisbat ugmsi, har bir nisbat shaklining ugm si, foil, foilning ishtirok tarzi, nisbat paradigmasi, nisbatlarning so`z yasalishiga munosabati, nisbat shakllarining nutqiy voqelanishi, birgalik nisbat shakli va harakat nomi shakli orasidagi farq, lug`aviy vosita, hosila. fe’l nisbatlari o’zbek tilshunosligida ancha mufassal tavsiflangan. fanimizda fe’l nisbatlariga bag’ishlab yozilgan s.ivanov, s.m...

Формат DOC, 69,0 КБ. Чтобы скачать "fe’l nisbatlari paradigmasi. nisbatlarning so’z yasalishi va so’z o’zgartirishga munosabati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fe’l nisbatlari paradigmasi. ni… DOC Бесплатная загрузка Telegram