zotiy yondashuvda grammatika. morfologiya va sintaksis munosabati. nutqiy voqelanishdan umumiylikka

DOC 87.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1706114944.doc zotiy yondashuvda grammatika. morfologiya va sintaksis munosabati. nutqiy voqelanishdan umumiylikka (morfologiya), zotiy mohiyatdan qo`llanishga (sintaksis) reja: 1. morfologiya va sintaksisning dialektik birligi. 2.nutqiy voqelanishdan umumiylikka─zotiy mohiyatdan qollanishga. 3.ozbek tili morfologiyasining asosiy tamoyillari. morfologiya va sintaksisning dialektik birligi, [wpm] ─ gapning minimal qolipi, dialektik munosabatlarning morfologik sathda namoyon bo’lishi, qatorlanish (sintagmatik) tushunchasi, guruhlanish (paradigmatik) va pog’anaviylik (iyerarxik) tushunchalari, birlik va ko‘plik son shakllarining umumiy ma‘nolari. hammaga ma’lumki, grammatika deganda tor manoda morfologiya va sintaksis, keng manoda esa tilning barcha qurilish sathlari tushuniladi. til sathlari deganda fonetika va fonologiya, leksika va semasiologiya, frazeologiya, morfologiya, sintaksis va stilistika tushuniladi. morfologiya va sintaksis bir-birini taqozo etuvchi sathlar sanaladi. lisoniy birliklarga zotiy yondashuv morfologiya va sintaksisning dialektik birligi haqida hukm chiqarish imkonini berdi. morfologiya ─ grammatikaning sozshakl manosi haqidagi sohasi bolsa, sintaksis grammatikaning sozshakl vazifasi haqidagi sohasi sanaladi. tilning asosiy ijtimoiy vazifasi aloqa - aralashuv, insonlar orasida fikr almashtirish vositasi bolganligi sababli sintaksisning organish …

holatda soz va ibora manodoshligini kuzatish mumkin. bunday morfologik hodisalarga sintaktik jihatdan qaraladi va sof sintaktik hodisani organish chetda qoladi. kabi gaplar bog`langan qo`shma gaplar, ergashgan gaplar va ularning ko`rinishlari sifatida an`anaviy tilshunosligimizda o`rganilib kelinmoqda. agar diqqat bilan e`tibor bersak, bu misollarda turli xil gaplar (sintaktik hosilalar) -ni emas, balki turli bog`lovchi vositalar bilan shakllangan morfologik hodisalarni ─ bog`lovchilar paradigmasini ko`rish mumkin. bu yerda ham morfologik birliklarning sintaksisda "qorishilganini" sezish mumkin. "sintaksis boshqa sathlar (ayniqsa, leksika va morfologiya) birliklari tajallisidan xoli bo`lgach, behad soda va hammaga oson tushunarli qoliplarning o`zaro munosabat chizmalari shaklini oladi..." [2, 29- 30;]. jumladan, [wpm] sintaktik qolipi ham xuddi shunday keltirib chiqarilgan. buning uchun nutqdagi oddiy bir gapga murojaat qilamiz: (bu kunda) latofatning murg`akkina qalbiga shunday nogahoniy sevgi otash tashladi. bu nutq hosilasida barcha til sathlarining birliklari o`z ifodasini topgan. bu gapning sintaktik qurilishini aniqlash uchun, nutqdagi gapning nosintaktik kategoriyalar ko`rinishlarini birma-bir olib tashlaymiz: 1. intonatsion …

lishi lozimligi uchun, shuningdek, bunday xususiyatlar gapning eng kichik qolipiga daxldor bo`lmaganligi tufayli bu nosintaktik hodisadan ham voz kechamiz. 3. modal ma`nolariga ko`ra turlari. nutqda gap turli modal (gumon, taxmin, ishonch, qat`iylik...) manolarida bo`lishi mumkin. jumladan, yuqorida bergan gapimizni quyidagi shaklda qo`llasak: (bu kunda) latofatning murg`akkina qalbiga shunday nogahoniy sevgi otash tashlaganga o`xshaydi. bu gapda endi gumon ma`nosi o`z ifodasini topgan. bu hodisa ham gapning sintaktik qurilishi uchun ahamiyatsiz bo`lganligi va tilning modallik kategoriyasida o`rganilishi lozimligi tufayli tajalli sifatida gapdan chetlashtiramiz. qisqasi, shunga o`xshash nosintaktik hodisalarni gapdan chetlashtirgandan so`ng gapning bo`laklari qoldi. mashhur fransuz tilshunosi l.ten`er grammatikasida (gap bo`laklarining gap ichidagi mavqei, darajalanishi) asoslangan holda gapdagi markaziy bo`lakni aniqlashga kirishamiz. bu gapning eng kichik qolipini aniqlashdagi ikkinchi tayangan bosqichimiz bo`ladi “(bu kunda) latofatning murgakkina qalbiga shunday nogahoniy sevgi otash tashladi” gapini bo`laklardan birma- bir xoli qilgach, fikrni ifodalay oladigan markaziy bo`lak ─ kesim vazifasidagi so`z forma ("tashladi") qoldi va quyidagi …

uqoridagi misolimiz bilan, dastlab, xususiyliklardan umumiylik keltirib chiqardik va bu umumiylik yana pastga qarab turli xususiyatlarini namoyish etadi. bundan morfologiya va sintaksisning bosh maqsadi kelib chiqadi. "...xususiyliklarni malum tamoyillar asosida umumiyliklarga birlashtirish va, aksincha, muayyan umumiylikning bevosita kuzatishda turlicha namoyon bolish imkoniyatlarini ochib berishga, boshqacha aytganda, induktiv usulga tayangan holda xususiyliklardan umumiyliklarga otish, umumiyliklar ortasidagi ozaro munosabatni ochish ─ nazariy morfologiyaning bosh maqsadi sanaladi" o`zbek tili nazariy morfologiyasining asosiy xususiyatlari, vazifalari quyidagilardan iborat: 1. til - nutq zidlanishi asosida umumiylik - xususiylik, imkoniyat - voqelik dialektik munosabatining morfologik sathda namoyon bolishini korsatib berish. 2. morfologiya morfologik birliklar munosabatiga tayanadi. 3. til birliklari o’rtasidagi uch xil munosabat tadqiqot markazida boladi: qatorlanish (sintagmatik) ─ guruhlanish (paradigmatik) ─ pog`onaviylik (iyerarxik). qatorlanish ─ til birliklarining ketma-ket joylashuvi. guruhlanish munosabati malum birlashtiruvchi belgi asosida muayyan sinfga birlashtiruvchi birliklar o`rtasidagi munosabat sanalib, u " fahmiy boglash" orqali hosil qilinadi. pog`onaviylik — kichik birliklarning ozidan kattaroq birliklar …

ro mutanosib grammatik shakllarning aloqadorligi asosida ochiladi. chunonchi, birlik son bilan koplik son shakllarining nutqiy manolarini qiyoslasak: ikki son shakl manolarini qiyoslab hukm chiqara olamizki, birlik son aniq miqdorni ham, noaniq miqdor (ko` p kitob) ni ham, birlikni ham, aniq va noaniq koplikni ham ifodalay oladi. koplik son esa hamisha noaniq koplikni ifodalaydi. mana shu noaniq koplikni ifodalash koplik sonning umumiy manosi, birlikni ham, koplikni ham, aniqlikni ham, noaniqlikni ham ifodalay olish esa birlik sonning umumiy ma`nosidir. morfologik paradigmalarda shakllar mana shunday umumiy manolar asosida zidlanadi. mana shunday umumiy morfologik (grammatik) manolarni ochish va paradigma azolarining zidlanish belgilarini tavsiflash bugungi ozbek tili nazariy morfologiyasining tadqiq manbaidir. bu ishga ozbek tilshunosligi endigina kirishdi va uning rivoji bevosita iqtidorli yoshlarning kelajakdagi faoliyatlari bilan bogliqdir. morfologik shaklning mana shu usulda ochilgan umumiy manosi bu formaning qollanilishida — sintaksisda voqelanadi. shuning uchun morfologik shakl umumiy manosi imkoniyat sifatida unda yashiringan boladi. nutqda esa u …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "zotiy yondashuvda grammatika. morfologiya va sintaksis munosabati. nutqiy voqelanishdan umumiylikka"

1706114944.doc zotiy yondashuvda grammatika. morfologiya va sintaksis munosabati. nutqiy voqelanishdan umumiylikka (morfologiya), zotiy mohiyatdan qo`llanishga (sintaksis) reja: 1. morfologiya va sintaksisning dialektik birligi. 2.nutqiy voqelanishdan umumiylikka─zotiy mohiyatdan qollanishga. 3.ozbek tili morfologiyasining asosiy tamoyillari. morfologiya va sintaksisning dialektik birligi, [wpm] ─ gapning minimal qolipi, dialektik munosabatlarning morfologik sathda namoyon bo’lishi, qatorlanish (sintagmatik) tushunchasi, guruhlanish (paradigmatik) va pog’anaviylik (iyerarxik) tushunchalari, birlik va ko‘plik son shakllarining umumiy ma‘nolari. hammaga ma’lumki, grammatika deganda tor manoda morfologiya va sintaksis, keng manoda esa tilning barcha qurilish sathlari tushuniladi. til sathlari...

DOC format, 87.0 KB. To download "zotiy yondashuvda grammatika. morfologiya va sintaksis munosabati. nutqiy voqelanishdan umumiylikka", click the Telegram button on the left.

Tags: zotiy yondashuvda grammatika. m… DOC Free download Telegram