so’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. sintaktik shakllarning morfologik va sintaktik tabiati

DOC 124,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114867.doc so’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. sintaktik shakllarning morfologik va sintaktik tabiati reja: 1.morfologik shakllarda ma’no va vazifa mushtarakligi 2.lug’aviy va sintaktik shakllar. ularning o’ziga xos xususiyatlari 3.so’zlarning sintaktik shakllari grammatik shakl, grammatik shaklga zotiy yondashuv, lug’aviy shakl, sintaktik shakl, harakat tarzi shakllari, kelishik, egalik va kesimlik shakllarining umumiy va xususiy tomonlari, o’zgaruvchi leksemalar, o’zgarmas leksemalar. grammatik shakllarning ma’lum bir ma’no ifodalash bilan birga bir shakl o’ziga xos sintaktik vazifani ham bajarishi qadimdan tilshunosligimizda aniqlanilgan. ammo grammatik shakllarning ma’noviy va sintaktik tomoni bir-biridan uzib talqin qilinar edi. grammatik shakllarga zotiy yondashuv bu masalalarda ma’noviy (semantik) va sintaktik (vazifaviy) tomonlarning dialektik birlikda bo’lishi, bir tomon bo’rttirilganda ikkinchi tomon zaiflashishini to`g’ri aniqlay olish va uni tushuntirishga imkon berdi. morfologik shakl [msh]da ma`no va vazifa mushtarak holda yashaydi. morfologik vositalar nutq jarayonida ma`lum bir so`zga qo`shilib, muayyan sintaktik shakl [ssh]larni hosil qiladi. boshqacha qilib aytganda, morfologik vositalar birikish jarayonida o`ziga xos ma`noga ega bo`ladi …

ya`ni bu ssh faqat o`timli fe`llar bilangina birika oladi. shuning uchun formal-funksional tahlilda morfologiya bilan sintaksis bir-biridan keskin ajratilmaydi. so`z shakli ikki jihatdan tadqiq etilishi mumkin. so`z shaklidan vazifaga – sintaksis, vazifadan so` shakliga – morfologiya sifatida talqin etiladi. [2;] so`zning sintaktik shakllari tizimi aytib o`tganimizdek, egalik, kelishik va kesimlik shakllarini o`z ichiga oladi. bu shakllarni birlashtiruvchi umumiy xususiyat so`zning lug`aviy ma`nosiga ta`sir etmay, so`zlarni so`z birikmalari tarkibiga birlashtirish va ularga ma`lum sintaktik funksiya belgilashdan iboratdir. shuning uchun sintaktik shakllarning o`zi o`z ichiga ikki guruhni tashkil etadi. bir tomondan egalik va kelishik shakllari, ikkinchi tomondan kesimlik shakllari. formal tilshunoslikda qo`shimchalar (grammatik shakllar va kategoriyalar) so`z yasovchi, so`z o`zgartiruvchi va forma yasovchilarga ajratiladi. forma yasovchilarga, jumladan, son, daraja, mayl, nisbat, zamon qo`shimchalari kiritiladi. o`zbek tilshunosligining keyingi taraqqiyotida nosintaktik sof ma`noviy deb tavsiflangan son, daraja, nisbat, egalik shakllarida ma`lum ma`nolar bilan bir qatorda o`ziga xos sintaktik imkoniyatlar va, aksincha, sof sintaktik deb …

ar (bularga qisman an`anaviy forma yasovchilar kiradi) o`zi qo`shilib kelayotgan so`zga yangi sintaktik vazifa bermaydi, lug`aviy ma`noga qisman ta`sir etib, uni muayyanlashtiradi. lug`aviy shakl yasovchi qo`shimchalarga fe`l nisbatlari, fe`l turlari (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi), harakat tarzi, otlarda son, kichraytirish-erkalash, shaxsiy munosabat, sifat darajalari, sonning turlari qo`shimchalari kiradi. masalan, ot turkumida lug`aviy ma`noga ta`sir qiluvchi grammatik vositalar sifatida kichraytirish va erkalash ko`rsatkichlari bo`lgan [-cha], [-choq], [-chak] qo`shimchalari o`zbek an`anaviy tilshunosligida otlarning kichraytirish-erkalash shakllari sifatida atroflicha o`rganilgan. kichraytirish shakllari otlarga qo`shilar ekan, avvalo ularning lug`aviy ma`nosiga muayyanlik kiritadi. masalan, kitob, qush, mushuk, hovuz so`zlarida “kattalik” belgisi ham, ”kichiklik” belgisi ham mavjud bo`lib, so`z ma`nosi bu jihatdan neytraldir. ya`ni bu so`zlar turli kattaliklar ([katta], [o`rta], [kichik], [yirik]) ni ifodalovchi so`zlar bilan erkin birikaveradi. kichraytirish shakli [-cha] esa so`zni shakllantirar ekan, uning semantikasidagi ma`lum nuqtalarni oydinlashtiradi. bu qo`shimchani olgan sememada “katta” semasi so`nadi. semantikada yuz bergan o`zgarish leksemaning sintaktik qobiliyatini ham o`zgartirib yuboradi. ya`ni, …

i masalasi kun tartibida turgan muammolardan sanaladi. lug’aviy shakl yasovchilar guruhiga mansub bo’lgan ko’plik son shakli ot turkumiga mansub leksemalarda “belgilanmagan miqdor” semasini muayyanlashtiradi: u kitoblarini yig’ishtira boshladi. yuqorida aytilgan fikrlardan shunday xulosaga kelinadiki, lug’aviy shakllar sirasiga ma’lum bir turkumlar doirasidagina amal qiladigan son, kichraytirish - erkalash [ot turkumi], nisbat [[fel], daraja [sifat] kabi korsatkichlar kiritiladi . sintaktik shakl yasovchi qo shimchalar esa barcha turkumlar uchun umumiy bo`lib, sozning lug`aviy manosiga mutlaqo tasir etmay, sozlarni bir-biriga bog`lab, ularga malum bir sintaktik vazifalar muyyanlashtirishga xizmat qiladi. sintaktik shakllar guruhiga egalik, kelishik, kesimlik kategoriyasi qo`shimchalari kiritiladi. bular oz navbatida sintaktik imkoniyati nuqtai nazaridan yana ikki guruhga ajraladi: a) sozlarni boglashga xizmat qiluvchi shakllar (kelishik, egalik); b) sozlarga alohida sintaktik vazifa belgilovchi shakllar (kesimlik shakllari). kelishik sozlarni ozaro boglashga xizmat qiluvchi aloqo-munosabat shakllaridan bo`lib, asosan, tobe sozni hokimga boglaydi. kelishik kategoriyasi malum shakllar orqali ifodalanadi va alohida bir paradigmani hosil qiladi. kelishik kategoriyasi …

ari bilan birgalikda gapning kesimiga xos bo`lib, shu mavqeda qanday soz kelishidan qat` iy nazar, bu kategoriya manolari voqelanadi. masalan: “men talabaman” gapida ham, talabaman sozshakli kesimlik shaklidir, bolishli, aniqlik mayli, hozirgi-kelasi zamon, i shaxs, birlik son shaklidadir. yoki “men yozaman” gapi yuqorida sanab otilgan shakllarda ozgaradi. shu sababli, kesimlik kategoriyasi alohida kategoriya sifatida ajratilib, mayl, zamon, shaxs-son shakllari fel shakllari tizimidan chiqarilgan va kesimlik kategoriyasi tizimida o`rganilmoqda. sozlarga alohida sintaktik vazifa belgilovchi kategoriya bo`lgan kesimlik shakllari (mayl-zamon, shaxs-son, tasdiq-inkor)ning manoviy tomonini sozlovchining harakatga va harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash, harakat bajaruvchisining shaxsi va sonini, bor- yoqligini ifodalash tashkil etsa, uning sintaktik tabiati gap kesimini shakllantirishidadir. aloqa-munosabat qo`shimchalari bilan birikish xususiyatiga kora sozlar ikki guruhga ajraladi:ozgaradigan sozlar;ozgarmas sozlar;ozgaradigan sozlar guruhiga ot, sifat, son, taqlid, olmosh, felning kesimlik shakli, sifatdosh, harakat nomi kiradi. ozgarmas sozlar tarkibiga ravish, ko`makchi, boglovchi, yuklama, ravishdosh, so`z - gaplar kiradi. аdabiyotlar: 1. менглиев б. морфологик воситаларнинг …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "so’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. sintaktik shakllarning morfologik va sintaktik tabiati"

1706114867.doc so’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. sintaktik shakllarning morfologik va sintaktik tabiati reja: 1.morfologik shakllarda ma’no va vazifa mushtarakligi 2.lug’aviy va sintaktik shakllar. ularning o’ziga xos xususiyatlari 3.so’zlarning sintaktik shakllari grammatik shakl, grammatik shaklga zotiy yondashuv, lug’aviy shakl, sintaktik shakl, harakat tarzi shakllari, kelishik, egalik va kesimlik shakllarining umumiy va xususiy tomonlari, o’zgaruvchi leksemalar, o’zgarmas leksemalar. grammatik shakllarning ma’lum bir ma’no ifodalash bilan birga bir shakl o’ziga xos sintaktik vazifani ham bajarishi qadimdan tilshunosligimizda aniqlanilgan. ammo grammatik shakllarning ma’noviy va sintaktik tomoni bir-biridan uzib talqin qilinar edi. grammatik shakllarga zotiy yondashuv ...

Формат DOC, 124,5 КБ. Чтобы скачать "so’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. sintaktik shakllarning morfologik va sintaktik tabiati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: so’zlarning sintaktik (aloqa-mu… DOC Бесплатная загрузка Telegram