астрономияни ривожлантиришда шарк мутафаккирларининг буюк хизматлари

DOC 98.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1662983279.doc асторномияни ривожлантиришда астрономияни ривожлантиришда шарк мутафаккирларининг буюк хизматлари режа: 1. боғдод астрономия мактаби. 2. ал-хоразмий ва ал-фарғонийнинг илмий мерослари. уммоидлар сулоласи томонидан араб халифлиги бошкарилган даврда (661-750 й.) унинг маркази мадинадан дамашкка кўчирилди. аббосийлар сулоласи тахтга ўтиргач, 762 йили халифаликнинг маркази мазкур сулоланинг иккинчи халифи ал-мансур томонидан пойтахт дамашкдан боғдодга кўчирилди. боғдодга пойтахт сифатида асос солинган кундан бошлаб олимлар унинг ривожланишида катта хисса кўша бошладилар шахар худудидаги геодезик ўлчашлар ва курилишларни режалаштириш ишларини ал-мансур саройининг таникли олимларидан форсий наубахт, яхудий манассий (кейинчалик арабча машаллох номи билан танилган), астроном умар ибн ал-фаррухан ат-таборий (табаристонлик)лар фаол фаолият кўрсатдилар. айни даврда халифалик саройига хиндистонлик канака исмли олим ташриф буюриб, халифага хинд астрономлари берган рисолаларни-сиддхандларни совға килди. бу рисолалар ичида энг нодири машхур хинд астрономи брахмагунтанинг (vi аср) «брахсмаспухута-сиддхант» асари хам бор эди. бу асар машхур олимлар иброхим ал-фазорий ва ёкуб ибн тарик томонидан таржима килиниб, унинг арабчалаштиришган нусхаси «синдхинд» тайёрланди. шунингдек, ёкуб …
2
«ал-мажистий»сига шархлар битди. хорун ар-рашид замонида боғдодда ташкил топган «донишмандлар уйи» нинг шаклланишида ар-рашиднинг вазири яхья ибн хомид ибн бирман (736-805 й.) катта роль ўйнади. хорун ар-рашиднинг ўғли ал-маъмун халифлигида (813-833 й.) боғдодда янада йирик илмий мактаб шаклланди. халифлик лавозимига ўтиргунга кадар хуросонга хоким бўлган ва марвда яшаган маъмун ўз атрофига таникли олимларни тўплади. унинг вазири абул аббос ал-фадл ибн сахл ас-сарахсий (818 йилда ўлган) ва кейинрок унинг укаси ал-фадл ал-хасан, ас-сарахсий унинг саройида ишлади. шунингдек, сарахсий хизматида зоросатр астроном ферузанинг ўғли бизист ишларди. ас-сарахсий вафотидан сўнг халиф маъмун бизистни ўз саройига ишга олиб исломга киритди ва унга яхё ибн абу мансур деб ном берди. яхё ибн абу мансур боғдоддаги шамассия расадхонасида ишлай бошлади. бу даврда астрономик расадхонанинг бошлиғи абу тойиб санад ибн али исмли таникли олим эди. мазкур расадхона канис (черков ёки эхром) дейилиб, афтидан вавилоннинг осмон худоларига сиғинувчиларнинг эхроми бўлган. айни пайтда хуросоннинг марваррудий шахридан бўлган холид ар-марваррудий …
3
оний ал-астурлаби билан биргаликда синжар чўлида ер меридианининг узунлигини ўлчашди. бу даврда боғдодда хутраллик (тожикистоннинг марказий районидан) абд-ал-хамид ибн восик («турк ўғли» номи билан машхур олим) хам ишларди. унинг хам хоразмийники каби «ал-жабр ва ал-мукобала китоби» асари мавжуд. ix асрнинг иккинчи ярмида астрономия ва аник фанлар сохасида ака-ука олимларнинг хизматлари эътиборга сазовор. улар мухаммад (873 йилда вафот килган), ахмад ал-хасанлар бўлиб, маъмун саройи ходими мусо ибн шокирнинг ўғиллари бўлган («бани муса ибн шокир»). уларнинг тарбияси, билими билан яхё ибн абу мансур шуғулланган. ака-укаларнинг колдирган илмий мерослари ичида «текис ва сферик фигураларни ўлчаш хакида китоб», «механика китоби» машхур асарлардан саналади. шунингдек, улар апполонийнинг «конус кесимлари» асарини ишлаб чикдилар. бу даврда бошка бир йирик олим ал-киндий бўлиб (874 йилда вафот этган) «арабларнинг файласуфи» номи билан машхур бўлган. у 270 дан ортик фалсафа, мантик, астрономия ва математикага оид асарлар ёзган. ал-хоразмий ал-хоразмий хакида биографик маълумотлар, бахтга карши, бизгача етиб келмаган. унинг туғилган йили …
4
академияси» номи билан машхур бўлган «байт ул хикма» («донишманлар уйи») ўнлаб олимлар таржимонлар ва хаттотларнинг бошини бир жойга ковуштирган эди. «маъмун академияси» кўп йиллик фаолияти мобайнида машхур юнон олимларидан бир канчасининг асарлари араб тилига таржима килинди, шунингдек, математика астрономия география ва бошка фанлар бўйича катор асарлар хам яратилди. кўплаб бу таржима асарлари шарк илмий тафаккурининг ривожланишига кучли таъсир кўрсатди. шундай асарлардан бири, ii асрда яшаб ўтган клавдий птолемейнинг «алмажистий» («альмагест»)-«мегале синтаксис» («буюк тузилиш») асари бўлиб, у тахминан 825 йилда араб тилига машхур араб астрономи ал-хажжож ибн юсуф ал-матар томонидан таржима килинди. олимлар «байт ул хикма»нинг таржимонлари, шунингдек, хиндлар эришган фан ва маданият ютукларини ўзида акс эттирган адабиётларни хам араб тилига таржима килиб, араб дунёсини бу билимлар билан таништиришди. «маъмун академияси» хузурида йирик кутубхона очилган бўлиб, унда халифалик ва кўшни мамлакатлардан нодир адабиётлар жамғарилган эди. маъмун даврида кутубхонага «маъмун академияси»нинг кўзга кўринган олими сифатида хоразмий бошчилик килди. «байт ул хикма»нинг кутубхонасидан …
5
г 7-12-боблари куёш, ой ва ўша даврда оддий кўз билан кўриш мумкин бўлган бешта сайёранинг харакатини птолемейнинг геоцентрик системаси асосида тушунтиришга бағишланган. асарнинг саккизинчи бобида куёшнинг эклиптикадаги ўрнини, тўккизинчи бобида ойнинг хакикий ўрнини топиш масалалари кўриб чикилган. кейинги икки боб сайёралар ўрнини аниклашга бағишланган. «зиж»нинг 12-бобида келтирилган икки жадвалда ой чикиш тугунининг (ой орбитаси ва эклиптиканинг кесишган нукталари тугунлар дейилиб, бири-чикиш, иккинчиси эса тушиш деб аталади) эклиптика бўйлаб ўртача силжиши хакидаги маълумотлар жамланган. бунда хоразмий ой орбитасининг эклиптикага киялигини хинд астрономларида бўлгани каби 4,5 даража деб кабул килади. ўн учинчи бобда муаллиф сайёраларнинг туриши, кайтма ва илгарилама харакатларини птолемейнинг «алмажистий»ида баён килган геоцентрик таълимот асосида тасвирлаб, сайёраларнинг эпициклик назариясига таянади. куёшнинг оғишини белгилаш ва ойнинг эклиптикал кенгламасини аниклаш каби мураккаб хисоблашларни талаб этадиган масалаларга «зиж»нинг 15-17-боблари бағишланган. «зиж»нинг 24-27- боблари, жойнинг географик кенгламасини аниклаш билан боғлик амалий астрономия масалаларига бағишланган бўлиб, унда куёшнинг кульминация (туш пайтида тикка келган) холатларидаги баландлиги …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "астрономияни ривожлантиришда шарк мутафаккирларининг буюк хизматлари"

1662983279.doc асторномияни ривожлантиришда астрономияни ривожлантиришда шарк мутафаккирларининг буюк хизматлари режа: 1. боғдод астрономия мактаби. 2. ал-хоразмий ва ал-фарғонийнинг илмий мерослари. уммоидлар сулоласи томонидан араб халифлиги бошкарилган даврда (661-750 й.) унинг маркази мадинадан дамашкка кўчирилди. аббосийлар сулоласи тахтга ўтиргач, 762 йили халифаликнинг маркази мазкур сулоланинг иккинчи халифи ал-мансур томонидан пойтахт дамашкдан боғдодга кўчирилди. боғдодга пойтахт сифатида асос солинган кундан бошлаб олимлар унинг ривожланишида катта хисса кўша бошладилар шахар худудидаги геодезик ўлчашлар ва курилишларни режалаштириш ишларини ал-мансур саройининг таникли олимларидан форсий наубахт, яхудий манассий (кейинчалик арабча машаллох номи билан танилган), астроном умар иб...

DOC format, 98.5 KB. To download "астрономияни ривожлантиришда шарк мутафаккирларининг буюк хизматлари", click the Telegram button on the left.