o’zbek xalq ertaklari-ma'naviyat xazinasi

DOC 57,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662840874.doc o’zbek xalq ertaklari-ma'naviyat xazinasi xalqning asl qiyofasi, avvalo, uning ma'naviyatida ko'zga tashlanadi. zero, insoniy buyuklik, ijtimoiy - iqtisodiy yuksalishining boshi ham ma'naviyatdadir. shu boisdan ham mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq ma'naviyatga e'tibor milliy siyosatimizning muhim tamoyillaridan biri sifatida amalga oshirilmoqda. milliy qadriyatlarimizni tiklash, xalq og'zaki ijodi namunalarini to'plash, urf -odat, an'ana va marosimlarni yo'lga qo'yish ana shu siyosat sharofati o'laroq umumxalq, umumdavlat ishiga aylandi. xalqimiz badiiy tafakkurining nodir namunasi bo'lgan ertaklar ham milliy ma'naviyatimizning bebaho manbai sifatida qadrlanadi. shu ma'noda olamni bilish, idrok etishning eng ibtidoiy tasavvur mahsuli bo'lgan hayvonlar haqidagi ertaklarning kelib chiqishi, shakllanishi va ijod jarayonida epik asar darajasida o'rin ola borishi tarixini o'rganish bugungi kun ma'naviyati talablaridan sanaladi. o'zbek xalq ertaklari tizimida hayvonlar haqidagi ertaklar alohida turkumni tashkil etadi. mazkur turga oid ertaklar yaratilish asosiga ko'ra nihoyatda qadimiy, tarqalishi jihatdan eng ommaviy va xalqchil bo'lib, og'zaki nashriy ijodning eng noyob namunalaridan biri hisoblanadi. shu jihatdan olganda, hayvonlar haqidagi …

atida bo'lgan. chunonchi, tabiat va hayvonot dunyosi, umuman borliq uning tasavvurida ba'zan g'ayritabiiy mo'jizalar girdobida, ba'zan esa daxshatli hodisalar qurshovida namoyon bo'lgan. bu tarzdagi sodda, ayni paytda murakkab tasavvurlar mifik olam ibtidosi sifatida dastlab afsonalarda, keyinchalik esa ertaklarda o'zining badiiy ifodasini topgan. binobarin, mazkur hodisa ibtidoiy jamiyatning dastlabki bosqichlariga xos davrlararo mafkura tushunchasi bilan izohlanadi. demak, o'sha davr ruhiyatidan kelib chiqadigan bo'lsak, g'oyaviy maqsadlar mohiyati shuni taqozo etganligi oydinlashadi. darhaqiqat, mohiyat hodisada namoyon bo'lganidek, ibtidoiy odamning hayvonot olami haqidagi tushuncha va tasavvurlari uning afsona va ertaklarida ko'zga tashlanadi. hayvonlar dunyosi tasvirlangan dastlabki afsona va ertaklar oddiy hamda soddaligiga qaramay, o'ziga xos chuqur mazmunga ega. zero, bunday qadimiy janrlar mazmunida ibtidoiy ovchi va chorvadorning hayvonlarga bo'lgan munosabati, ovlash yoki o'rganish jarayonida to'plangan bilim va tajribalari, iqtisodiy manfaat va maqsad yo'lidagi intilishlari, orzu - niyatlari, irodaviy hatti - harakatlari, bir so'z bilan aytganda, sodda dunyoqarash va urug', qabilalararo munosabatlarning kuchli ta'siri sezilib …

asb etishi mumkin. bu esa o'z navbatida ertaklar umrining tarixan ko'pqatlamliligini yuzaga keltiruvchi asos omil hisoblanadi. masalan, «bo'ri bilan mergan» («o'zbek xalq ertaklari». -т.: fan. i torn 1961 y. 64-65-betlar) ertagida qadimiylikdan darak beruvchi belgi - hodisalar, ya'ni qadimgi turkiylarning mifologik tasavvuri ota - bobolar kultiga ishonch va e'tiqodning ilkin izlari ko'zga tashlanadi. ayni tasavvur syujet voqealarining boshlang'ich nuqtasida - bo'rining cholga najot so'rab murojaat qilishi bilan 4 bog'liq dastlabki dialog - epizodda yaqqol aks etadi. biroq mazkur mifologik motiv ijtimoiy - tarixiy hodisalar ta'siri, ayniqsa, chorvachilik munosabatlarining tarmoq sifatida qaror topishi natijasida o'zining dastlabki - qadimiylik xususiyatini xiralashtirgan (ya'ni bo'rining murosasiz, raxmsiz, ochko'z, ayni paytda laqma va qo'pol kabi salbiy sifatlarda namoyon bo'lishi - ta'kid s.j) va ertak mavzusini belgilovchi asosiy voqelik keyingi davr talablariga bo'ysundirilgan. syujet tarkibida yuz bergan bunday o'zgarishlar ertak semantikasiga o'z hukmini o'tkazgan, boshqacha qilib aytganda, tarixiy ko'pqatlamlilik hususiyatini keltirib chiqargan. fikrimiz dalilini «kiyik bilan …

ishi kabi motivlar bilan boyitilgan. shu o'rinda mavzu asosidan kelib chiqadigan bo'lsak, quyidagi savollarga duch kelamiz. hayvonlar haqidagi ertaklar qachon va qanday paydo bo'lgan? ularning tarixiy asoslari nimalar bilan belgilanadi? bu kabi masalalarni yechish uchun mazkur tipdagi ertaklarning tarixiy mezonlarini aniqlash va tadqiq etish lozim. ma'lumki, « ... keyingi davrlarning tarixi, asosan yozma manbalarga asoslanadi. ibtidoiy davr tarixi bunday manbalarga ega bo'lmagan, albatta. lekin shunga qaramay, boshqa turli manbalar insonning juda qadimgi o'tmishini ma'lum darajada ravshanroq yoritish uchun ancha keng va yetarli, aniq materiallar beradi. (kosven m.o. ibtidoiy madaniyat tarixidan ocherklar. - т.: fan. 1960 y. 7 - bet). bunday manbalar jumlasiga esa qadimgi miflar, xususan, «avesto» yodnomasi, 5 arxeologik topilmalar, etnografik ma'lumotlar hamda gor devorlari, ro'zgor buyumlari, ov qurollari va tosh taxtachalarga ishlangan tasviriy san'at namunalari kiradi. bu manbalar shu jihatdan qimmatliki, ular ibtidoiy davr turmush tarzi hamda tafakkur darajasining qanday rivojlanib borganligini o'rganish uchun g'oyat muhim va qiziqarli …

n. demak, ertaklarning tarixiyligi ularning o'tmish voqealari bilan bog'langanligida, avloddan - avlodga o'tib og'zaki badiiy ijod an'analariga aylanib ketganligida yaqqol namoyon bo'ladi. an'analar esa yashovchan, ta'sirchan va doimo harakatda bo'lib, u har bir yangi davrning ijtimoiy voqeligini o'zida aks ettirgan holda rivojlanishda bo'ladi. bu jarayon esa o'z-o'zidan ravshanki, ertaklar syujetining g'oyaviy-badiiy talqinida tarixiy qatlam tushunchasining barqarorligini ta'minlaydi. ertaklarda qanday voqelik mavjud bo'lmasin va u qay darajada aks ettirilmasin, ular ma'lum ma'noda tarixiylikka tobedirlar. «ma'lum davrga oid og'zaki proza materiallariga diqqat qilinsa, syujet va ba'zi motivlar mazmunida o'sha asar yuzaga kelgan davrning ijtimoiy - siyosiy holati, idealogiyasi, dunyoqarashi ko'zga tashlanadi. demak, har bir janr tarixiy haqiqatni o'zi shakllangan va rivojlangan sharoitdan oladi. agar janr ibtidoiy tuzum sharoitida yuzaga kelgan va yashagan bo'lsa, shubxasiz, tarixiy haqiqatni o'sha ijtimoiy farmatsiyadan oladi. (qarang: imomov k. o'zbek xalq proza janrlarining tarixiylik printsiplari. //o'zbek tili va adabiyoti. 1984 yil. №5 6 34—bet). shuningdek, tarixiylikni aniqlashdagi birdan …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o’zbek xalq ertaklari-ma'naviyat xazinasi"

1662840874.doc o’zbek xalq ertaklari-ma'naviyat xazinasi xalqning asl qiyofasi, avvalo, uning ma'naviyatida ko'zga tashlanadi. zero, insoniy buyuklik, ijtimoiy - iqtisodiy yuksalishining boshi ham ma'naviyatdadir. shu boisdan ham mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq ma'naviyatga e'tibor milliy siyosatimizning muhim tamoyillaridan biri sifatida amalga oshirilmoqda. milliy qadriyatlarimizni tiklash, xalq og'zaki ijodi namunalarini to'plash, urf -odat, an'ana va marosimlarni yo'lga qo'yish ana shu siyosat sharofati o'laroq umumxalq, umumdavlat ishiga aylandi. xalqimiz badiiy tafakkurining nodir namunasi bo'lgan ertaklar ham milliy ma'naviyatimizning bebaho manbai sifatida qadrlanadi. shu ma'noda olamni bilish, idrok etishning eng ibtidoiy tasavvur mahsuli bo'lgan hayvonlar haqidagi ertaklar...

Формат DOC, 57,0 КБ. Чтобы скачать "o’zbek xalq ertaklari-ma'naviyat xazinasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o’zbek xalq ertaklari-ma'naviya… DOC Бесплатная загрузка Telegram