халқ эртакларида персонажлар таркиби ва талқинига хос асосий хусусиятлар

DOC 73,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1481463136_66543.doc халқ эртакларида персонажлар таркиби ва талқинига хос асосий хусусиятлар ўзбек халқ эртаклари халқ оғзаки ижодининг энг гўзал маънавий бойлиги саналади. уларда аждодларимизнинг бадиий эстетик ва тарбиявий қарашлари, тушунчаси ўз ифодасини топган, шунингдек, халқимизнинг ҳаёт ҳақидаги энг яхши, гўзал орзу-умидлари акс этган. бу ўринда, айниқса, ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар алоҳида диққатга сазовордир. ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар халқ эртакларининг алоҳида ички турларидан бири ҳисобланади. мазкур турдаги эртаклар бошқа тур эртакларидан ўзига хос хусусиятлари билан фарқ қилади. бу фарқлилик персонажлар таркиби ва талқини, ғоявий мазмуни, конфликтлар характери, бадиий – композицион қурилиши, сюжет таркиби, фантастик уйдирмаларнинг ўрни ва вазифаси, тили ва услубий хусусиятларида яққол намоён бўлади. ҳайвонлар ҳақидаги эртакларнинг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ этишда асар таркибини илмий асосда яхлит ўрганиш ва таҳлил қилиш мақсадга мувофиқдир. бу борада в.п.аникин, э.в.померанцева, в.я.пропп, м.и.афзалов, к.имомов, ғ.жалолов, х.эгамов каби қатор етакчи фольклоршунос олимларнинг назарий қарашлари ва хулосаларидан келиб чиқиш лозим. уларнинг бу фикрлари биз тадқиқ этмоқчи бўлган масалаларнинг моҳиятини …

адқиқини хатти-ҳаракат, ҳолат, хусусият ва муносабатлар диалектикаси асосида таҳлил этиш мақсадга мувофиқдир. бу борада таниқли рус фольклоршунос олими в.я.проппнинг илмий – назарий хулосалари эътиборга лойиқдир. у ўзининг «эртаклар морфологияси» номли монографик ишида сеҳрли эртаклар персонажларининг функционал таркибини уларнинг ҳаракат доирасига кўра муайян гуруҳларга ажратиб тасниф қилади ва ҳар бир гуруҳни изоҳий аломатларига асосланиб таҳлил қилади. жумладан, унинг кузатишича, сеҳрли эртакларда персонажларнинг функционал таркиби уларнинг ҳаракат доирасига кўра қуйидаги гуруҳларга бўлинади: 1) қарама-қарши, зарар етказувчи кучлар ҳаракат доираси: зараркунандалик ёки хавф солиш, қаҳрамон билан жанг қилиш ёки турли шаклларда кураш олиб бориш, таъқиб қилиш каби вазифаларни қамраб олади. 2) инъом этувчи ёки ҳадя этувчи қаҳрамонлар қуйидаги функцияларни ўз ичига олади: сеҳрли воситаларни тақдим этишга ҳозирлик кўради, қаҳрамонга сеҳрли буюмлар инъом этади. 3) ёрдамчи кучлар ҳаракати. мусибат (фалокат) ёки қашшоқликни бартараф этиш, оғир вазиятларда ёрдам бериш, таъқиблардан ҳимоя этиш, мушкул масалани ҳал этишда кўмаклашиш каби функцияларни ўз ичига олади. 4) малика ва …

ки, сеҳрли эртакларда иштирок этувчи қаҳрамонлар сони еттита бўлиб, функционал таркибига кўра мураккаб тизимга эга. шунга мувофиқ, мазкур типдаги эртакларнинг сюжети ҳам, композицион тузилиши ҳам мураккабдир. булар сеҳрли эртакларга хос асосий хусусиятларни характерловчи белгилар ҳисобланади. шу жиҳатдан олганда в.я.проппнинг таҳлилий тадқиқоти муайян асосда амалий ва назарий аҳамият касб этади. бинобарин, персонажлар таркибини маълум хусусият ва муносабатлардан ташкил топган функционал ҳодиса сифатида талқин этиш эртакшуносликни янги бир тадқиқот услуби билан бойитди, бошқача қилиб айтадиган бўлсак, персонажлар таҳлилини амалий босқичдан назарий босқичга кўтаришга олиб келди. бу эса эртакшуносликдаги назарий қарашларга суянган ҳолда ва шунингдек, ички турга оид эртакларнинг ўзига хос хусусиятларини эътиборга олган ҳолда иш кўришни талаб қилади. агар в.я.проппнинг таҳлилий тадқиқот услубига асосланиб ички турга оид эртак персонажларининг функционал таркибини гуруҳларга ажратадиган бўлсак, улар ўртасида ўзаро мутаносиб жиҳатлар кўзга ташлана боради. бу мутаносиблик умумий хусусиятларига кўра ички тур эртакларининг барчасида баб-баравар амал қилаверади. бироқ хусусий жиҳатларига кўра персонажлар таркиби ички тур …

с хусусият, хатти-ҳаракат ва муносабатлар мажмуининг ғоявий, бадиий ҳамда тавсифий жиҳатларини қамраб олади. аммо шу ўринда изоҳ бериб ўтиш жоизки, персонажларнинг функционал таркиби билан мазмуний таркибини бир-бирига боғланмаган ҳодиса сифатида тушунмаслик керак. бинобарин, функционал таркиб мазмуний таркиб билан боғлиқ ҳолда яшайди. қолаверса, персонажларнинг мазмуний таркиби уларнинг функционал таркибини белгилаб беради. буларнинг ҳаммаси ички турга оид эртаклар персонажлари табиатида ўзига хос тарзда амал қилади. хулоса қилиб айтганда, юқоридаги қайдлар эртак персонажларининг функционал таркиби ва унинг асосини белгиловчи мазмуний таркиб тушунчаси ҳақида, бизнингча, маълум даражада тасаввур туғдира олади. қуйида мазкур фикрлардан келиб чиққан ҳолда ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда қатнашувчи персонажлар таркибининг функционал хусусиятларини уларнинг ҳаракат доирасига кўра қай йўсинда ва қай тарзда амал қилиши хусусида мулоҳаза юритилади. ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар қадимий эртакларнинг ички турларидан бири сифатида ўзига хос қатор персонажлар тизимига эга. «уларда йиртқич, ваҳший ҳайвонлар, уй ҳайвонлари, қушлар, ҳашаротлар инсонлар ҳаёти билан боғланган ҳолда тасвирланади. эртакларда ҳайвонлар, кўпинча, ўзаро ёки инсонлар каби …

рилиш ясай олмайди, бироқ сюжет ривожига у ёки бу даражада туртки беради. шунга мувофиқ, персонажлар таркиби сюжет, конфликт ва унинг ечимида тутган ўрни ҳамда функциясига кўра асосий ва асосий бўлмаган гуруҳларга бўлинади. асосий персонажлар гуруҳи етакчи ва рақиб образлардан ташкил топади. айни пайтда асосий бўлмаган персонажлар гуруҳи ҳам икки хил тоифани ташкил этади: ёрдамчи ва ҳукмдор ёки ҳоким персонажлар. хуллас, юқоридаги фикрлардан келиб чиққан ҳолда ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда иштирок этувчи персонажлар таркибини муносабат ва ҳаракат доирасига кўра шартли равишда тўрт гуруҳга бўлиб тасниф қилиш ва ўрганиш мумкин: 1. етакчи персонаж. ижобий хусусиятларга хос сифатларда талқин этилади. эртакарда у, асосан, кучсизларни ҳимоя қилиш функцияси билан ажралиб туради. тўғрилик, ҳалоллик, эзгулик ва яхшиликка раҳнамо, айни пайтда, ақлий зукко, тадбиркор. у қобилият, иқтидор ва имконияти жиҳатидан бошқа перасонажларга нисбатан етакчи ўринда туради. бинобарин, у (эчки) жабр-зулмлардан қутулиш йўлини ахтариб сафарга чиқади, донолик, тадбиркорлик билан ҳаракат қилиб, бузоқ – буқа, улоқ – серка, қўзи …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "халқ эртакларида персонажлар таркиби ва талқинига хос асосий хусусиятлар"

1481463136_66543.doc халқ эртакларида персонажлар таркиби ва талқинига хос асосий хусусиятлар ўзбек халқ эртаклари халқ оғзаки ижодининг энг гўзал маънавий бойлиги саналади. уларда аждодларимизнинг бадиий эстетик ва тарбиявий қарашлари, тушунчаси ўз ифодасини топган, шунингдек, халқимизнинг ҳаёт ҳақидаги энг яхши, гўзал орзу-умидлари акс этган. бу ўринда, айниқса, ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар алоҳида диққатга сазовордир. ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар халқ эртакларининг алоҳида ички турларидан бири ҳисобланади. мазкур турдаги эртаклар бошқа тур эртакларидан ўзига хос хусусиятлари билан фарқ қилади. бу фарқлилик персонажлар таркиби ва талқини, ғоявий мазмуни, конфликтлар характери, бадиий – композицион қурилиши, сюжет таркиби, фантастик уйдирмаларнинг ўрни ва вазифаси, тили ва услубий хусусият...

Формат DOC, 73,0 КБ. Чтобы скачать "халқ эртакларида персонажлар таркиби ва талқинига хос асосий хусусиятлар", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: халқ эртакларида персонажлар та… DOC Бесплатная загрузка Telegram