astronomiya 11-klass

PDF 176 pages 12.2 MB Free download

176 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 12.2 MB

File type PDF

Pages 176

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 176

m. mamadazimov astronomiya ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń 11-klası hám orta arnawlı kásip óner kolledjleriniń oqıwshıları ushın sabaqlıq 1-basılım ózbekstan respublikası xalıq bilimlendiriw ministrligi tastıyıqlaǵan «davr nashriyoti» tashkent – 2018 uo‘k 52(075.3) kbk 22.6ya72 m 23 bul sabaqlıq, oǵan qoyılǵan talaplar boyınsha, ulıwma bilim beriw mektepleriniń 11-klası, orta arnawlı hám kásip-óner kolledjleri hám ózbekstan respublikası ilimler akademiyası astronomiya institutı qasında ashılıp atırǵan astronomiyaǵa qánigelestirilgen mektep ushın arnalǵan. sabaqlıqta oqıw materiallarınıń quramalılıq dárejesine qaray, ayırım temalar bir (*) yaki eki (**) juldızsha menen berilgen bolıp, bunda bir (*) juldızshalı oqıw materialı ápiwayı hám qánigelestirilgen mektepler ushın arnalǵan bolsa da, biraq ápiwayı mektep oqıwshılarına onıń mazmunı boyınsha túsinikler beriw menen sheklenip, qánigelestirilgen mektepte onıń matematikalıq apparatlar járdeminde ashıp berilgen tolıq mazmunın ózlestiriw talap etiledi, oqıw materialları eki juldızsha (**) menen berilgen paragraflar bolsa, tek ǵana qánigelestirilgen mektep oqıwshılarına arnalǵan bolıp, onda astronomiyanıń tereńlestrilgen hám keńeytirilgen mazmunı ashıp berilgen. sonday-aq, sabaqlıqtan orın alǵan …

2 / 176

ıwma orta bilim beriw mektebiniń oqıtıwshısı. qaraqalpaqsha awdarmaǵa pikir bildiriwshi: s. qayıpnazarov – muxammed al-xorezmiy atındaǵı titu nókis filialı assistenti. m 23 astronomiya [tekst]: qaraqalpaq tilinde bilim beriletuǵın ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń 11-klası hám orta arnawlı, kásip-óner kolledjleriniń oqıwshıları ushın sabaqlıq / m.mamadazimov.–tashkent: davr nashrioti, 2018.– 176 b. uo‘k 52(075.3) kbk 22.6ya72 respublika maqsetli kitap fondı qarjıları esabınan basıp shıǵarıldı. © m. mamadazimov, 2018 isbn 978-9943-5024-9-9 © «davr nashriyoti» mchj, 2018 3 kirisiw 1-tema. 1-§. astronomiya neni úyrenedi? onıń rawajlanıw tariyxı hám basqa pánler menen baylanısı kosmostıń bizge eń jaqın hám uzaq obyektlerin, sistemalardıń háreketleri hám fizikalıq tábiyatların úyrenetuǵın pán astronomiya dep ataladı. astronomiya grekshe «astron» – juldız, «nomos» – nızam degen sózlerden quralǵan bolıp, ol aspan deneleri, olardıń kelip shıǵıwı hám dúzilisi, háreketleri, fizikalıq tábiyatı hám evolyuciyaların úyrenetuǵın pán. astronomiyanıń rawajlanıwınıń qısqasha tarıyxı. astronomiya da basqa barlıq pánler sıyaqlı jámiyettiń ámeliy mútájlikleri tiykarında kelip shıqqan. astronomiyanıń bórtikleri bobil, …

3 / 176

atlı shıǵar masında grek astronomiyası tabısların ulıw malastırıp, planetalardıń kórinetuǵın – ilmek tárizli háreketlerin túsindire alatuǵın hám tiykarında aristotel-gipparxlardıń geosent rik, yaǵnıy orayında jer jaylasqan degen teoriyası bar álem dúzilisi haqqındaǵı jańa taliymattı jarattı (1-súwret). 1-súwret. aristotel (b.e.sh. iv ásir) álemniń dúzilisin usılay elesletken. merkuriy venera yupiter quyash mars ay saturn 4 bul táliymat boyınsha, sol dáwirde belgili bolǵan bes planeta (merkuriy, venera, mars, yupiter hám saturn) jer átirapında episikl dep atalatuǵın aylanalar boylap, usı episikllardıń orayları bolsa deferent dep atalıwshı úlken aylanalar boylap aylanadı. hátte, bul geosentrik teoriya álem dúzilisiniń haqıyqıy túrin sáwlelendirmegen bolsa da, biraq ol derlik on bes ásir dawamında tán alınıp kelindi. ix–xv ásirlerde jaqın hám orta kúnshıǵıs hám oraylıq aziya mám leketlerinde iri astronomiyalıq observatoryalar qurıldı. olarda al-battoniy, al-xarezmiy, al-farǵoniy, abu mahmud xojandiy, abu al-vafo buzjoniy, abduraxmon as-sofiy hám ibn yunus sıyaqlı tanıqlı babalarımız jumıs alıp barǵan. ásirese, al-battoniy grek astronomyası erisken tabısların ulıwmalastırıp, aydıń …

4 / 176

a mektebi dúzildi. astronomiyanıń keyingi rawajlanıw basqıshı evropada bir qatar alımlardıń astronomiya tarawındaǵı áhmiyetli oylap tabıwları menen baylanıslı. bul barısta polshalı astronom nikolay kopernik, italiyalı alımlar jordano bruno hám galileo galiley, nemis matematigi iogann kepler hám de ingliz fizigi isaak nyutonlardıń dóretiwshilik iskerligi áhmiyetke iye boldı. xvi ásirden xx ásirdiń baslarına shekem tábiyattanıw jónelisinde islengen tiykarǵı oylap tabıwlar hám nızamlardıń kópshiligi joqarıdaǵı alımlardıń atı menen baylanıslı. xx ásir ortalarında spektral analizdiń oylap tabılıwı hám astronomiyada fotografiyanıń qollanılıwı nátiyjesinde astronomiyanıń jańa jiyekleri ashıldı. bul aspan deneleriniń fizikalıq qásiyetlerin úyreniw barısında úlken imkaniyatlardı 5 payda etti. nátiyjede aspan deneleri hám olardıń sistemalarınıń fizikalıq qási yetlerin úyreniw menen shuǵıllanatuǵın jańa pán – astrofizikaǵa tiykar salındı. astronomiyanıń basqa pánler menen baylanısı. astronomiya páni basqa barlıq pánler menen úzliksiz baylanısqan. astronomiyanıń rawajlanıwında, ásirese fizika hám matematika pánleriniń áhmiyeti úlken bolǵan. astronomiya da óz gezeginde bul on jıllıqlarda erisken tabısları menen fizika hám matematika pánleriniń rawajlanıwına …

5 / 176

umanitar pánler menen bayla nıslıǵın kórsetedi. astronomiyalıq hádiyseler jazıp barılǵan qoljazbalar tiykarında, tariyxıy hádiyseler hám processlerdiń anıq waqıtları belgilengen jaǵdaylar tariyxta kóp bolǵan. aqırǵı jıllarda astronomiyalıq izertlew ásbaplarınıń jetilisiwi hám basqarılıwında texnika hám radioelektronika ayrıqsha áhmiyetke iye. bulardıń barlıǵı astronomiyanıń qáliplesiwi hám izertleniwinde onıń basqa pánler menen qanshelli tıǵiz birgelikte bolǵanına áhmiyetli dálil bola aladı. soraw hám tapsırmalar: 1. jerdiń shar tárizli aspan denesi ekenligin birinshilerden bolıp kim anıqlaǵan? 2. jer radiusın áyyemde kimler birinshilerden bolıp ólshegen? 3. orta ásirlerde astronomiyanıń rawajlanıwına úlken úles qosqan orta aziyalı hám evropalı alımlardan kimlerdi bilesiz? 4. ózbekstan territoriyasında astronomiyalıq oray orta ásirlerde qay jerde jaylasqan edi? 5. astronomiyanıń basqa pánler menen baylanısı haqqında nelerdi bilesiz? 6 i – bólim i bap. ámeliy astronomiya tiykarlarí 2-tema. 2-§. jaqtırtqıshlardıń sutkalıq kórinetuǵın háreketleri. juldız toparları juldızlardıń sutkalıq kórinetuǵın háreketleri. bultsız túnde aspanda dana-dana bolıp dizilgen juldızlardı kórip, onnan lázzetlenbegen adam bolmasa kerek. bir qaraǵanda juldızlardıń san-sanaǵı …

Want to read more?

Download all 176 pages for free via Telegram.

Download full file

About "astronomiya 11-klass"

m. mamadazimov astronomiya ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń 11-klası hám orta arnawlı kásip óner kolledjleriniń oqıwshıları ushın sabaqlıq 1-basılım ózbekstan respublikası xalıq bilimlendiriw ministrligi tastıyıqlaǵan «davr nashriyoti» tashkent – 2018 uo‘k 52(075.3) kbk 22.6ya72 m 23 bul sabaqlıq, oǵan qoyılǵan talaplar boyınsha, ulıwma bilim beriw mektepleriniń 11-klası, orta arnawlı hám kásip-óner kolledjleri hám ózbekstan respublikası ilimler akademiyası astronomiya institutı qasında ashılıp atırǵan astronomiyaǵa qánigelestirilgen mektep ushın arnalǵan. sabaqlıqta oqıw materiallarınıń quramalılıq dárejesine qaray, ayırım temalar bir (*) yaki eki (**) juldızsha menen berilgen bolıp, bunda bir (*) juldızshalı oqıw materialı ápiwayı hám qánigelestirilgen mektepler ushın arnalǵan bolsa...

This file contains 176 pages in PDF format (12.2 MB). To download "astronomiya 11-klass", click the Telegram button on the left.

Tags: astronomiya 11-klass PDF 176 pages Free download Telegram