ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari

DOC 106.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1694781694.doc ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari reja: 1. ilmiy tadqiqotda modellashtirish. model tushunchasi, modelashtirish va uning turlari 2. matematik va kompyuterli modellashtirish 3. nazariy tadqiqot usullari. a) analiz va sintez b) analogiya va gipotetik usul v) gipotetik usul g) formallashtirish usuli d) mavhumlashtirish va umumlashtirish usuli ilmiy tadqiqotda modellashtirish. model tushunchasi tadqiqotning muhim usullaridan biri modellashtirish usulidir. bu usul ham empirik, ham nazariy izlanish darajalarida, tabiiy, texnik va ijtimoiygumanitar fanlarda qo’llaniladigan umumilmiy usuldir. modellashtirish usuli har qanday, atomdan tortib, to inson, jamiyat va kosmik tizimlargacha bo’lgan obyektlarni samarali tadqiq qilish imkoniyatini beradi. modellashtirishda obyekt, uning qiziqish o’yg’otgan xossasini nusxasi, o’xshash timsoli ishlab chiqiladi. obyektning o’rindoshi bo’lgan bu model o’rganiladi, olingan ma’lumot obyekt haqida bilim beradi yoki mavjud bilimga yangi faktlar, tasavvurlar va g’oyalar qo’shadi. demak, modellashtirish usulidan foydalanishni asosida modelni qurish va uni tadqiq qilish yotadi. «model» atamasi lot. modulus, frans. modile so’zlaridan olingan bo’lib, me’yor, namuna ma’nolarini …

i modelda qayta tiklash predmetli (maket, tuzilma), obrazli (tasvir, kompyuterli anmasiya, golografik qurilma) va belgi (grafik jadval, sxema, tenglamalar tizimi) ko’rinishida bajarilishi mumkin. shunday qilib, model o’xshash nusxa sifatida asl obyektning xossa va tomonlarini qaytarar (tiklar) ekan, u asl obyekt haqida bilim manbaiga aylanadi. bunda model o’zini borlig’i (nisbatan mustaqil mavjudligi), xossalari va funksiyalariga ega bo’lgan tadqiqot obyekti bo’lib qoladi. model va asl obyekt o’rtasidagi munosabat gomomorfizm (shakliy o’hshashlik) va izomorfizm (nuqtali, aynan, aniq o’xshashlik) tushunchalari orqali izohlanadi. gomomorfik munosabat deganda model va obyekt o’rtasida to’liq bo’lmagan shakliy o’xshashlik qayd qilinadi. geografik xarita biron-bir o’lkaning gomomorfik modeli hisoblanadi. izomorfik munosabatda obyekt va model, ularning parametrlari o’rtasida katta aniqlikdagi o’xshashlik, aynanlik mavjud.mars planetasidan o’zi yurar robot orqali yuborilgan foto suratlar planeta sathini izomorfik modeli sifatida tadqiq qilinadi. tadqiqot olib borish maqsadida model ikki yo’nalishda tuziladi va o’rganiladi: 1) oldin obyektni nusxa-modeli quriladi, keyin uni o’rganish boshlanadi. asosiy vazifa obyektni mumkin qadar …

ga olib keldi. ularni ishlab chiqarishga tatbiq qilinishi natijasida murakkab va o’ta murakkab texnologik tizimlar yaratildi. bu tizimlarni shu vaqtgacha ishlatilayotgan bilish usullari vositasida o’rganishni iloji bo’lmay qoldi. bunday vaziyatda modellashtirish usulidan foydalanish tadqiqot samaradorligini bir necha barobar oshirib yuboradi. oldin bo’lajak texnologik tizimni model yaratiladi, u turli sharoitlarga qo’yib o’rganiladi. shunday keyin asl obyekt bo’lgan texnologik tuzilma yaratiladi. modellashtirish – bu nusxa – modelni o’rganish orqali obyektni bilish va xossalarini bashorat qilish usulidir. bunda obyektga o’xshash namuna (model) quriladi, u tadqiq qilinadi, natijada asl obyekt o’rganilgan hisoblanadi. modellashtirish umumilmiy, universal bilish usullari qatoriga kiradi. modellashtirish usuli ayniqsa matematik va eksperimental tadqiqotlarga yaqin turadi, ularni tarkibiga kiradi, samarali natijalar berish manbaiga aylanadi. hozirgi zamon postnoklassik fanlar (global ekologiya, global evolyusionizm, sinergetika, halokatlar nazariyasi, ko’p ma’noli mantiq, globalistika, virtualistika va boshqalar) ko’p sifatli, ko’p tizimli, o’z-o’zini tashkillashtiradigan obyektlarni o’rganishga o’tishdi. stoxastik, ehtimollik, nochiziqlilik, nomuvozanatli xislatlarga ega bo’lgan, vaqt oralig’ida evolyusion va …

nday bo’ldiki, yadro urushi bo’lgan taqdirda umumplanetar holokot yuz beradi, uzoq muddatli «yadroviy qish» deb atalgan global hodisa sodir bo’ladi. modellashtirish usulini universalligi (barcha sohalarda tatbiq qilinishi imkoniyati) va samarali tomoni shundan iboratki, u real, mumkin bo’lgan va virtual (oraliq, ehtimolli holat) xislatga ega bo’lgan har qanday obyektlarni o’rganish imkoniyatini beradi. hattoki obyekt haqidagi bilimimiz tadqiqot jarayonida obraz ko’rinishiga ega bo’lgan model rolini o’ynashi mumkin. bunda konkret obyektga oid bilim xayoliy eksperiment o’tkazilganda yangi bilim manbai bo’lgan modelga aylanadi. masalan, atom strukturasi haqidagi dastlabki bilimlar (m.plank, rezerford, nagaoki g’oyalari) nils borning izlanishlarida model rolini o’ynaydi. bu modelni yanada takomillashtirar ekan, olim o’zining atom strukturasini yangi modelini ishlab chiqdi. modelda qayd etilgan gipotetik tamoyillar va qoidalar keyinchalik o’tkazilgan eksperimental tadqiqotlarda to’la tasdiqlandi. modellashtirish strukturaviy tarkibi va tatbiq qilish samaradoriga qarab bir qancha turlarga bo’linadi. 1. predmetli modellashtirish. ko’p hollarda obyekt qanday jismlardan iborat bo’lsa, uning xislatlarini takrorlaydigan model ham o’sha materialdan …

chiqishgan. hozir bu turdagi modellashtirish sun’iy intellekt muammolarini o’rganish doirasida davom ettirilmoqda. 4. belgili (semiotik) modellashtirish. bu yerda model simvollar, harflar, chizma, sxema, formula kabi vositalardan tuziladi. geometrik shakl, algebraik tenglamalar tizimi, matn, mantiqiy sillogizm figuralari tadqiqotda model funksiyasini bajaradi. 5. matematik modellashtirish. bir-biridan sifat jihatidan farq qiladigan obyektlarda o’xshash xossalar va funksiyalar mavjud. masalan, to’lqin hodisasi, to’lqinli tarqalish va tebranish tabiat va jamiyatda ko’p uchraydigan xossalardan biridir. xususan to’lqin ko’rinishiga ega bo’lgan harakat mexanik, elektrik, suyuqlik xolatlarda, atmosfera va biosferada, iqtisodiy jarayonlarida munatazam namoyon bo’ladi. bularni barchasini differensial tenglamalar tizimi yordamida tavsiflash mumkin. shuningdek, turli obyektlarga xos bo’lgan tebranish hodisasini ham alebraik tenglamalar asosida modellashtirish mumkin. 6. kibernetika va kompyuter texnologiyasi fanlari doirasida axborotli modellashtirish usuli ishlab chiqildi. tadqiqotda obyekt nusxasi axborotli model («qora yaщik») sifatida olib qaraladi. bunday modelga kirayotgan va undan chiqayotgan axborot nisbati, undagi axborot sig’imi, axborotni qayta ishlash va uzatish tezligi kabi miqdoriy va funksional …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari"

1694781694.doc ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari reja: 1. ilmiy tadqiqotda modellashtirish. model tushunchasi, modelashtirish va uning turlari 2. matematik va kompyuterli modellashtirish 3. nazariy tadqiqot usullari. a) analiz va sintez b) analogiya va gipotetik usul v) gipotetik usul g) formallashtirish usuli d) mavhumlashtirish va umumlashtirish usuli ilmiy tadqiqotda modellashtirish. model tushunchasi tadqiqotning muhim usullaridan biri modellashtirish usulidir. bu usul ham empirik, ham nazariy izlanish darajalarida, tabiiy, texnik va ijtimoiygumanitar fanlarda qo’llaniladigan umumilmiy usuldir. modellashtirish usuli har qanday, atomdan tortib, to inson, jamiyat va kosmik tizimlargacha bo’lgan obyektlarni samarali tadqiq qilish imkoniyatini beradi. modellasht...

DOC format, 106.5 KB. To download "ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: ilmiy tadqiqotda modellashtiris… DOC Free download Telegram