aruz_she'r_tizimi

PPTX 33 pages 632.2 KB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 632.2 KB

File type PPTX

Pages 33

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

aruz she'r tizimi aruz (ar. «arz qilmoq»; «ustun») deganda sharq xalqlari adabiyotida keng qo'llanilgan murakkab vaznlar tizimi tushuniladi. bu tizim she'r misralarida qisqa va cho'ziq bo'g'inlarning ma'lum tartibda guruhlanib takrorlanishiga, ya'ni misradagi hijolar miqdori va sifatiga, ocbiq-yopiqligiga asoslanadi. aruz she'r tizimi xi asrdan, ya'ni yusuf xos hojib ijodidan boshlab turkiy adabiyotda keng qo'llanila boshlangan. bu she'riy tizim asoschisi xalil ibn ahmad (719-791) bo'lib, «aruz» atamasi ham u yashagan joy yaqinidagi vodiy nomidan olingan. aruz tizimida qisqa, cho 'ziq va o’rta cho 'ziq hijolar mavjud: 1 1. qisqa bo'g'in (ochiq hijo) - qisqa talaffuz qilinuvchi unlidan iborat bo'lgan, urg'u tushmagan yoki oxiri unli bilan tugagan bo'g'inlar (a, bi kabi). belgilanishi: «v» 2. cho'ziq bo'g'in (yopiq hijo) - cho'ziq talaffuz qilinuvchi unli (o, e, o') dan iborat bo'lgan, cho'ziq unli bilan tugagan ochiq bo'g'inlar (bo, ro' kabi), tarkibida qisqa unli bo'lgan undosh bilan tugagan yopiq bo'g'inlar (nay, lin kabi). belgilanishi: « - …

2 / 33

u - - - v - ayni paytda, ruknlarning har bir hijolarning qisqarishiga qarab turli shakl oladi. u shakllar zihoflar deyiladi. she'riy misrani hijolarga qarab, uning qaysi vaznga aloqadorligini aniqiashda har bir vaznga xos ruknlarni ko'rsatuvchi asosiy qolip - chizmalar paradigma (taqti') deyiladi. aruzdagi ruknlarda bo‘lgan so'zlarni bo'g'inlarga ajratish har doim ham til qoidasiga muvofiq kelavermaydi. ba'zan ayrim tovushlar vaznga sig'may tushib qolishi, o'zidan keyingi so'z tovushiariga singib ketishi va birgalikda talaffuz etilishi mumkin. shuningdek, ayrim vaqtlarda ruknda unli tovushsiz ham hijo bo'la oladi. navoiyning quyidagi baytida ham shu kabi hijo mavjud: ruknlar rukn 2-rukn 3-rukn 4-rukn 1-misra meh-r ko’p ko’r- guz-di-mam-mo meh-ri-bo-ne top-ma-dim, taqti’lar v - - v - - -v - - - v - misra jon ba-se qil- dim fi-do o - ro-mi-jo - ne top-ma-dim taq’ti’lar -v - - - v - - - v - - - v - aruz she'riy ozimida qator atamalar mavjud …

3 / 33

,- -),foilun (chizmasi - v -) tarmoq ruknlarining nomi va boshq. 7 mumtoz she'rlarni to'g'ri o'qish va vaznini to'g'ri aniqlash uchun quyidagi jihatlarga e'tibot qaratish lozim:' 1.vasl (yetishish): undosh bilan tugagan bo'g'indan keyin unli bilan boshlanadigan bo'g'in kelganda, ularning qo'shilib, bo'g'in hosil qilishi. misol: ke – cha kel - gum/ - dur de – bo –n ul / sar-vi gul -ro'/ kel – ma - di v - - /- v - - / - v - - / - v - (a.naroiy) 2.imola (cho'zish): aruz qolipiga tushirish uchun qisqa hijolarning ham cho'zih o'qilishi. misol: o'n sa – kiz mi/ - ng o – la – m o – shu / - bi a - gur- bo / - shin – da - dur - v - - / - v - - / - v - - / - v - (a.navoiy) 3.zihof (qisqartirish): vazn talabi bilan cho'ziq hijoning …

4 / 33

– din yo’q- ma – fo – iy – lun ki, on – din el ma – fo – iy - lun ko’ – zi tiy – ra ma – fo – iy – lun v - - - v - - - v - - - 3. hazaji musammani solim (16) a – zal – din to ma – fo – iy – lun a – bad ko’ng – lum ma – fo – iy – lun qu – tul – mas ishq ma – fo – iy – lun ba – lo – si – din ma – fo – iy – lun v - - - v - - - v - - - v - - - yu – ro – kim rah – ma – fo – iy – lun na - lar bol – di, ma – fo – iy – lun bu ishq …

5 / 33

lo – tun v - - v - - v - - 3. ramali musammani solim (16) kel – ki, ish -qing- fo- i- lo- tun din ko’-ngul~-da fo – i – lo – tun yoq- tu - rur sab- fo – i – lo – tun ru qa-ro-rim fo – i – lo – tun -v - - -v - - -v - - -v - - bo—shi - ma yet- fo – i – lo – tun fo- i- lo- tun kur qa-dam-kim, fo- i- lo- tun had – din osh-ti fo – i – lo – tun in-ti-zo-rim fo – i – lo – tun -v - - -v - - -v - - -v - - 4. ramali musuddasi mahzuf (11) so’z-chi ho-lin fo- i- lo- tun boq-ma boq so’z fo-i-lo-tun ho-li-ni fo-i-lun -v - - -v - - -v - ko’r-ma kim der fo- i- …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aruz_she'r_tizimi"

aruz she'r tizimi aruz (ar. «arz qilmoq»; «ustun») deganda sharq xalqlari adabiyotida keng qo'llanilgan murakkab vaznlar tizimi tushuniladi. bu tizim she'r misralarida qisqa va cho'ziq bo'g'inlarning ma'lum tartibda guruhlanib takrorlanishiga, ya'ni misradagi hijolar miqdori va sifatiga, ocbiq-yopiqligiga asoslanadi. aruz she'r tizimi xi asrdan, ya'ni yusuf xos hojib ijodidan boshlab turkiy adabiyotda keng qo'llanila boshlangan. bu she'riy tizim asoschisi xalil ibn ahmad (719-791) bo'lib, «aruz» atamasi ham u yashagan joy yaqinidagi vodiy nomidan olingan. aruz tizimida qisqa, cho 'ziq va o’rta cho 'ziq hijolar mavjud: 1 1. qisqa bo'g'in (ochiq hijo) - qisqa talaffuz qilinuvchi unlidan iborat bo'lgan, urg'u tushmagan yoki oxiri unli bilan tugagan bo'g'inlar (a, bi kabi). belgilanishi: «v» 2...

This file contains 33 pages in PPTX format (632.2 KB). To download "aruz_she'r_tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: aruz_she'r_tizimi PPTX 33 pages Free download Telegram