бердақ –қорақалпоқ адабиётининг асосчиси

DOC 106,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662842270.doc бердақ –қорақалпоқ адабиётининг асосчиси. режа: 1. бердақ ҳаёти ва ижоди. 2. ўзбек халқ қўшиқлари билан бердақ ижодидаги шаклий ва мазмуний оҳангдошлик. 3. бердақ - достоннавис. 4. бердақ ижодида навоий анъаналари. бердақ ҳаёти ва ижоди. жаҳон адабиёти тараққиётидан маълумки, ҳар бир халқ тарихида, ижтимоий ва маданий ҳаётида ўзининг сезиларли «муҳри», табаррук «из»ларини қолдирган улкан санъаткорлар бор. улар ўзларининг ҳаётий фаолиятлари ва ижодларини ҳамиша оддий меҳнаткаш халқ тақдири билан бирга ҳис қилганликлари, ҳар қандай шароитда ҳам халқ дарди, орзу-умидларига ҳамдард ва ҳамнафас бўла олганликлари учун ҳам умри боқий ва буюкдирлар. бундай санъаткорлар ҳақида тариҳдан жуда кўп сиймоларнинг номларини мисол тариқасида келтириб ўтиш мумкин: фирдавсий, низомий, навоий, жомий, саъдий, фузулий, пушкин, махтумқули, лермонтов, некрасов, абай, толстой ... қардош қорақалпоқ халқининг фарзанди, бу халқ адабиётининг фахри ва асосчиси, демократ шоир бердақ ҳам юқорида қайд қилинган машҳур санъаткорлар сирасига мансубдир. бердақ xix асрда, туркистон ўлкасидаги феодал хонликларда,ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаёт ниҳоятда оғир, мураккаб шароитларга …

таҳкам боғлиқ бўлиб қолди. бироқ феодал зулмат ҳукмрон бўлган ўлкада бу жабрдийда, тарихнинг беомон фожиаларига кўп марта дучор этилган халқнинг меҳнаткаш фарзандлари ўз эрклари, ҳақ-ҳуқуқларига эга эмас эдилар. бундай аянчли ҳол, жиян жиров айтганидек, қорақалпоқларнинг «посқан ел», яъни дарбадар халқ бўлиб, бердақ таъкидлаганидек «юз йил қўним билмай» кўчиб юрган. бир томондан, хива хонларининг «марҳамати» сифатида «инъом» этилган орол денгизининг шўрхок ва қумлоқ дашт-биёбонлари, амунинг қуйи қисмлари бу меҳнаткаш халқ иқтисодий тараққиётини чеклар, доимий сувсизлик, манзил ерларнинг оғир табиати уларнинг ҳамроҳи эди. иккинчи томондан, анча микдордаги бўлиқ, сувга сероб, серҳосил ерларни эгаллаб олган бир гуруҳ маҳаллий бойлар ва бийлар зўравонлиги, оталиқ ва хон томонидан тайинланган ноибларнинг шафқатсиз эксплуатацияси, хива хонлари белгилаган сон-саноқсиз солиқлар халқнинг тинка-мадорини қуритар эди. ҳаётнинг мазкур аччиқ ҳақиқати қорақалпоқ фольклорида, xix аср бошларига келиб қорақалпоқ халқи орасидан етишиб чиққан ёзма эдабиёт вакиллари жиян жиров, кунхўжа, ажиниёз ва ниҳоят бердақ ижодида ўчмас из қолдирди. жумладан, жиян жировнинг - машҳур …

ни ўзига хос йўсинда давом эттирди. бердақнинг таржимаи ҳолидан маълумки, у камбағал балиқчи оиласида туғилиб ўсган. тахминан 10 ёшларида ҳам ота, ҳам онадан етим қолган бўлғуси шоир талай йиллар бойлар эшигида кун кечиради. бердақ дастлаб эски мактабда, кейинроқ эса мадрасада таҳсил кўради. ўн ёшларида ўзича шеърлар тўқий бошлаган шоир талай муддат ижодий изланишлардан кейин замонасининг машҳур шоири кунхўжа ҳузурига бориб, шоирнинг ўзи эътироф этганидек: «бир ярим ой бирга бўлиб, ёзганларини тинглатиб, нуқсонларини ўнглатиб, ўлан завқин тотиб» қайтади. бердақ яшаб ижод эттан шароитда ўзбек, қорақалпоқ, туркман ва бошқа қардош халқлар орасида халқ китоблари кенг тарқалган эди. қорақалпоқ халқи орасидан чиққан айрим саводли кишилар, яъни «қиссахон»лар ҳар хил тўй ва маъракаларда «тоҳир - зуҳра», «баҳром - гуландом», «қиссасул анбиё» каби дунёвий, ишқий-романтик ёки мифологик, мифологик-афсонавий мавзулардаги асарларни ўқиб берар эдилар. бердақ даврининг саводли, илғор кишиси бўлганлиги сабабли унинг бу хилдаги асарлардан ҳам хабардор эканлиги «айралиқ-айралиқ» радифли шеъридан маълум бўлади: айрилиқнинг жабри ёмон, …

қача мазмуни шундай: бибиойим, гулойим, моҳида, орухон, гулимхонва равшан исмли қизлар қўсимбет кал деган кишининг аравасига миниб, ҳайит-маърака сайлига йўл олишади. қўсимбет кал қизлар шўхлиги, қувончли кайфияти ва гўзаллигига маҳлиё бўлиб от жиловини қўлдан қўииб юборганлигини, арава эса йўлдан чиқиб тамоман бошқа томонга кетиб қолганлигини сезмай қолади. оқибат шу бўладики, арава эски бир қудуққа агдарилиб кетади... ўзбек халқ қўшиқлари орасида ҳам «олти» рақами билан бошланувчи, қиз-жувонлар таърифига багишланган ҳазил термалар талайгина. масалан, хоразм халқ термаларидан «олти халфа»нинг айрим бандларини бердақ шеърига қиёслайлик: «олти халфа» олти халфа бири ойша, узуклари қўша-қўша, бордим томлар оша-оша элга балли олти халфа. «олти қиз» иккинчи қизи моҳида, оқ юзи ойдан зиёда, йўл юрмаймиз деб пиёда от аравага минган экан. ҳар иккала парчада ҳам тасвир объекти қилиб олинган шахслар портрети, уларнинг характерига хос хислатлар гавдалантирилган. фарқи шундаки, ўзбек халқ қўшиғида банд охирида доимо бир хил радиф сақланади. бердақ шеърида эса аравага минган қизлар кўриниши тасвир этилгач, …

ас. шу сабабли, бердақ ўз «шажара» достонини яратар экан, кўҳна шарқ адабиётидаги мавжуд анъаналардан, хусусан хоразмнинг абулғози, мунис каби машҳур «шажара»чилари ва санъаткорларидан ўрганган, улар ижодидан баҳра олган деб ўйлашга асос бор, деб ўйлаймиз. бунинг боиси шундаки, хоразмлик муаллифлар яраттан «шажара» лар билан бердақ «шажара»си орасида фақат асар номидагина эмас, шакл ва мазмун жиҳатдан ҳам ҳамоҳанглик, ўхшашлик бор: уларнинг барчасида хоразм воҳаси халқларининг келиб чиқиши ва мамлакатни идора эттан ҳукмдорлар таржимаи ҳолига тегишли ҳодисалар, хонлик ҳаётидаги муҳим воқеалар тасвир этилади. фарқи шундаки, хоразмлик муаллифлар яратган аксарият «шажара»лар насрда битилган бўлса, бердақ «шажара»си назмда ифода этилган. шуниси характерлики, бердақ «шажара»сида фақат қорақалпоқ халқининг кўп асрлик тарихидаги муҳим воқеалар таъриф этилибгина қолмасдан, ўзбек халқи билан кечган муштарак ҳаёт, шунингдек ўзбек халқи тарихи ҳам баббаравар тилга олинади. бердақ «шажара» достонининг бу хусусияти асарнинг ҳам ўзбек, ҳам қорақалпоқ халқи тарихини ўрганишда тадқиқотчиларга муҳим манба сифатида хизмат этиб келишига сабаб бўлди. бердақ «шажара» достонининг фақат …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "бердақ –қорақалпоқ адабиётининг асосчиси"

1662842270.doc бердақ –қорақалпоқ адабиётининг асосчиси. режа: 1. бердақ ҳаёти ва ижоди. 2. ўзбек халқ қўшиқлари билан бердақ ижодидаги шаклий ва мазмуний оҳангдошлик. 3. бердақ - достоннавис. 4. бердақ ижодида навоий анъаналари. бердақ ҳаёти ва ижоди. жаҳон адабиёти тараққиётидан маълумки, ҳар бир халқ тарихида, ижтимоий ва маданий ҳаётида ўзининг сезиларли «муҳри», табаррук «из»ларини қолдирган улкан санъаткорлар бор. улар ўзларининг ҳаётий фаолиятлари ва ижодларини ҳамиша оддий меҳнаткаш халқ тақдири билан бирга ҳис қилганликлари, ҳар қандай шароитда ҳам халқ дарди, орзу-умидларига ҳамдард ва ҳамнафас бўла олганликлари учун ҳам умри боқий ва буюкдирлар. бундай санъаткорлар ҳақида тариҳдан жуда кўп сиймоларнинг номларини мисол тариқасида келтириб ўтиш мумкин: фирдавсий, низомий, навоий, ...

Формат DOC, 106,0 КБ. Чтобы скачать "бердақ –қорақалпоқ адабиётининг асосчиси", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: бердақ –қорақалпоқ адабиётининг… DOC Бесплатная загрузка Telegram