tokkata janrining yaratilish va rivojlanish tarixidan

DOCX 23,6 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1667586512.docx tokkata janrining yaratilish va rivojlanish tarixidan musiqa janri bo‘lmish tokkataning tarixi juda qiziqarli va e’tiborga molikdir. avvalo “tokkata” so‘zining ma’nosi ham o‘ziga nisbatan qiziqish uyg‘otadi: u nimani anglatadi?, degan savol tug‘iladi. mazkur janrning ayrim ta’riflariga, dastavval musiqiy qomusga murojaat etamiz: “tokkata (italyancha toccata so‘zi lug‘aviy jihatdan - teginish, zarb ma’nosini anglatib, toccare - tegmoq, ushlamoq fe’lidan olingan) – asosan klavishli cholg‘ularga mo‘ljallangan virtuoz musiqiy pyesa”[footnoteref:1]. ingliz musiqa nazariyachisi, kompozitor va pedagog ebenezer praut tokkatani quyidagicha tavsiflagan: “tokkataning nomlanishi italyancha toccare fe’lidan olingan bo‘lib, zarb bermoq, ya’ni klavishli cholg‘uda chalmoq ma’nosini anglatadi”[footnoteref:2]. rossiyalik musiqashunos, nazariyachi igor sposobin tokkatani eng muhim polifonik shakllar qatorida ko‘rgan: “dastlab tokkata deb, erkin prelyudiyani namoyon etuvchi, xarakter jihatdan o‘ta turfa xil bo‘lgan cholg‘u pyesalarini atashgan. so‘ngra astasekin tokkataning asosiy, keyinroq esa bir turli mayda cho‘zimlarda bayon etiluvchi, odatiy (ammo majburiy bo‘lmagan) fugalashgan lavhalar qo‘shilgan motorli xarakterdagi yagona toifasi aniqlandi. kechroq yaratilgan (xix-xx asrlar) tokkatalar ko‘pincha …

ashdan avval faqat alohida akkordlar va bezaklardan (colorature) foydalangan holda badiha (improvizatsiya) qilib chalar edi”[footnoteref:4], deb e’tirof etgan. [4: праут э. прикладные формы. м., 1913, с.226 ] xviii asrda tokkata qadimgi mohir kompozitorlar ijodida mustaqil kontsert janriga aylandi. qadimiy klavir tokkatasi finaldagi katta fugali prelyudiyaviy va fugalangan bo‘limlarning ko‘p marotaba (ko‘pincha besh marotaba) qarama-qarshi qo‘yilishiga asoslangan. ular umumiy ko‘rinishda “kontrast-tarkibli shakl”ni namoyon etishgan (v.protopopov atamasi). shu kabi klavir tokkatalarini j.freskobaldi, gotlib muffat, georg muffat, b.paskualini, i.k.kerl, s.sheydt, f.k.murshxauer, d.bukstexude, m.rossi, i.froberger kabi klassitsizm davrining boshqa janrlarda ham ko‘plab ishlab, aynan klavir uchun musiqa yozgan ijodkorlari yaratishgan. qadimiy tokkataning rivojlanish cho‘qqisi o‘zining tarixiy tendensiyalari umumlashmasi bilan aynan i.s.bax ijodida to‘liq aks etdi. uning klavir tokkatalari shaklining mahobati, mazmunining ahamiyatliligi va teranligi, murakkab manual texnikaga ega ekanligi bilan ajralib turadi. i.s.bax umumiy hisobda sakkizta klavir tokkatasi yaratgan bo‘lib, ulardan birini e-moll klavir partiturasiga kiritgan. “bax” uslubidagi tokkatalar o‘zining badihaviyligi, sur’atining ko‘p marotaba …

atalar toifasida yaratilgan i.s.bax tokkatalari ayni paytda kompozitsiyasining o‘ziga xosligi bilan tavsiflanadi, ularda tokkataviy asos ham polifonik, ham gomofonik-garmonik uslubda namoyon bo‘ladi. tokkata o‘zining zamonaviy strukturasi va shakliga xviii-xix asrlar mobaynida ega bo‘ldi. bu fortepiano cholg‘usining o‘z ajdodlari – klavesin va klavikordni tobora siqib chiqarib, shiddat bilan rivojlanishi va takomillashuvi natijasida, shuningdek, yuksak virtuoz darajaga yetishgan kontsert-ijrochilik amaliyotining keng tarqalishi va rivojlanishi sabab yuz berdi. xususan, m.klementi, k.cherni, r.shuman tokkatalari shu jumlaga kiradi. bu borada r.shumanning op.7 deb raqamlangan “tokkata”si ayniqsa e’tiborlidir. u nafaqat keyingi avlod kompozitorlari uchun yorqin namuna va ibrat bo‘ldi, balki hanuzga qadar mazkur janr etaloni bo‘lib qolmoqda. xix asrning kontsert ijrochiligi uchun mo‘ljallangan ko‘plab tokkatalar pianinochilar uchun asos toshi bo‘ldi. pedagogik amaliyotda etyudlar bilan bir qatorda ular ijrochi texnikaning turli ko‘rinishlarini o‘zlashtirishida, virtuozlilik va mahoratga erishishida bebaho ahamiyat kasb etdi. xx asrning birinchi tokkatasi 1901 yilda k.debyussi tomonidan yaratilgan. shundan so‘ng d.enesku (1903), s.prokofyev (1912), a.onegger …

n yo‘g‘rilgan bu asar oldin yaratilgan tokkatalardan farqli o‘laroq, sharqona xalq cholg‘ulari jarangini ajoyib tarzda o‘xshatishi, fortepiano texnikasi va fakturasining novatorlik usullaridan mohirona foydalanishi, shaklining o‘ta erkinligi bilan e’tiborni tortadi. a.xachaturyan “tokkata”si kelajak avlod kompozitorlari uchun ham mazkur janrda asarlar yaratish borasida o‘ziga xos namuna bo‘lib qoldi. shuningdek, a.xachaturyanning “bolalar albomi”ga (1967) kiritilgan tokkata ham mashhur. xx asr fortepiano adabiyotida tokkataviy bayonning turli xil ko‘rinishlari keng tarqaldi. zamonaviy kompozitorlarning tokkatalarida xalq musiqiy tilining qirralari, xususan raqs usullari tez-tez uchrab turadi. tokkata janrining motorli-plastik tabiati musiqasining dinamik tabiati orqali belgilanadi. badiiy matnning vaqt bo‘yicha dinamik tarzda rivojlanishi sabab, tokkata musiqasi harakatning rang-barang ko‘rinishlarini modellashtirishga qodir bo‘ladi. harakat doirasi o‘zining cheksiz rang-barang turlari bilan sof musiqaning egiluvchan imkoniyatlari “janr orqali umumlashuv”i uchun (a.alshvang atamasi) yetarlicha keng asosni namoyon etadi. tokkata boshqa motorli-plastik, xususan sintezlashgan janrlar qirralari bilan tutashgan holda, musiqaning yorqin, umumlashgan obrazini o‘zida jamlaydi: bu etyudning virtuozliligi, prelyudiyaning badihaviyligi, perpetuum mobilening …

luvchanlikni o‘zida muvofiqlashtirgan harakat xarakteridir. mazkur xususiyat klavir san’ati sohasida joriy etilgan janr g ye n ye z i s i bilan izohlanadi. keyinchalik u bir qator ijro usullari orqali rivojlandi: bu mashq texnikasi, qattiq dissonans garmoniya va sanchiluvchi zarblar hissini beruvchi o‘tkirlashgan mikrodiskretlilikdagi alohida keskin akkordlarning “staccato” va “martellato”sidir. tokkataning spetsifik motorliligi garchi biroz zaiflashsa-da, ammo butun pyesa davomida asosan ustunlik qiluvchi yagona mavzuiy materialning qat’iylik bilan singdirilishiga bog‘liq. bu asnoda janrning plastik belgisini tashkil etuvchi fakturaviy-figuratsion, va hatto fakturaviy-ritmik mavzuiylik ustunlik qiladi (m.klementi, k.cherni, r.shuman, m.ravel, s.prokofyev, a.xachaturyan tokkatalari). tokkatadagi harakat umumiy shakllarining mashhur tushunchasi borasida tom ma’nodagi mazmun hukmronlik qiladi: kompozitorlar – tinglovchi diqqat-e’tiborini aynan harakatlanayotgan narsadan chalg‘itishga moyil bo‘lgan harakat obraziga qaratishga intiladilar. qolaversa, tokkata uchun metroritmning ko‘p darajali muntazamliligini, shuningdek, janrning tarixan uzoq bo‘lgan obrazlarini o‘zaro bog‘lovchi fakturaning noimitatsion polifonikligini yaratuvchi harakat shiddati muhimdir. nihoyat, shiddatli harakat obrazini yaratuvchi va o‘z stixiyasi bilan zabt etuvchi …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "tokkata janrining yaratilish va rivojlanish tarixidan"

1667586512.docx tokkata janrining yaratilish va rivojlanish tarixidan musiqa janri bo‘lmish tokkataning tarixi juda qiziqarli va e’tiborga molikdir. avvalo “tokkata” so‘zining ma’nosi ham o‘ziga nisbatan qiziqish uyg‘otadi: u nimani anglatadi?, degan savol tug‘iladi. mazkur janrning ayrim ta’riflariga, dastavval musiqiy qomusga murojaat etamiz: “tokkata (italyancha toccata so‘zi lug‘aviy jihatdan - teginish, zarb ma’nosini anglatib, toccare - tegmoq, ushlamoq fe’lidan olingan) – asosan klavishli cholg‘ularga mo‘ljallangan virtuoz musiqiy pyesa”[footnoteref:1]. ingliz musiqa nazariyachisi, kompozitor va pedagog ebenezer praut tokkatani quyidagicha tavsiflagan: “tokkataning nomlanishi italyancha toccare fe’lidan olingan bo‘lib, zarb bermoq, ya’ni klavishli cholg‘uda chalmoq ma’nosini anglata...

Формат DOCX, 23,6 КБ. Чтобы скачать "tokkata janrining yaratilish va rivojlanish tarixidan", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: tokkata janrining yaratilish va… DOCX Бесплатная загрузка Telegram