o'lmasova 1-tom mexanika molekulyar

PDF 436 pages 13.4 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1 / 436
shuningdek, 0 ‘zbekistonda fizika va texnikaning taraqqiyoti bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy va amaliy ishlar, bunda bir qator o'zbek akademik olimlarining qo‘shgan va qo‘shayotgan salmoqli hissalari ham qisqacha yoritildi. qo‘llanmada fizika kursining mexanika bo‘limining kinematika, dinamika, statika hamda suyuqlik va gazlar mexanikasi, molekulyar fizika b o ‘lim in ing m o lek u ly ar- k in e tik nazariya asoslari, term odinam ika asoslari, suyuqlik va gazlarning o 'zaro aylanishi, suyuqliklarda sirt taranglik va qattiq jism lar fizikasi dasturga mos ravishda iloji boricha to ‘la yoritilishiga harakat qilindi. akademik litseylarning fizikadan o ‘quv dasturi o ‘rta maktab va oliy ta ’limdagi dasturlardan farq qilib, ular orasidagi oraliq holatni egallaydi. shuning uchun qo‘llanmada nazariy qismning bayonida o ‘rta maktabda beriladigan fizik tushunchalardan keng foydalanilgan bo‘lsa, ba’zan oliy ta ’lim dasturiga kiradigan mavzular o ‘quvchilarga tushunarli tarzda soddaroq bayon etildi. u shbu qo‘llanmani yaratishda m uallif fizikaning faqat nazariy qismini bayon etish …
2 / 436
prof. b.m .m irzaahmedovga, f-m. f.n., dotsent a.s. n o ‘g‘m onho‘jayev- ga, f-m .f.n. l.f. po‘latovaga, p.f.n., dotsent r.g.isyanovga va f-m .f.n., katta ilmiy xodim m .n. boltayevga m uallif o ‘zining samimiy m innatdorchiligini izhor etadi. 1- §. fizika va tabiiy fanlar orasidagi bog‘lanish tabiatda real mavjud bo‘lgan va bizning sezgi a ’zolarimiz yoki maxsus asboblar vositasida sezish m um kin bo‘lgan barcha borliq fanda m ateriya deb atalad i. m ateriyaga e lem en tar zarra lar (elektronlar, protonlar, neytronlar va boshqalar), shunday zarralar yig‘indisi (atomlar, molekulalar, ionlar), fizik jism lar (ko‘plab a to m la r va m oleku lalarn ing m ajm uyi) va fizik m aydon lar (gravitatsion, elektromagnit maydonlar va hokazolar) kiradi. bu m aydonlar vositasida turli moddiy zarralar o ‘zaro ta ’sirlashadi. o lim lar tabiatni ko ‘p asrlar davom ida o 'rganib, m ateriya harakatsiz yashay olmaydi, harakatsiz materiya ham bo'lm …
3 / 436
yadro ichidagi jarayonlarni o ‘rganadi. fizik harakat shaklining bu ko‘rinishlari shuning uchun ham umumiyki, bu harakat shakllari materiyaning boshqa fanlar o ‘rganadigan barcha, yanada murakkabroq (kimyoviy, biologik) harakatlarida bo ‘ladi va ulam ing ajralmas qismidir. 5 qonunlari arximed (miloddan awalgi iii asr) tom onidan juda aniq ko'rsatilgan edi. shu vaqtdan boshlab mexanika to‘la ma'nodagi fan sifatida taraqqiy qila boshladi. yaqin sharq va 0 ‘rta osiyo mamlakatlarida dunyoni ilmiy tushunish yevropaga nisbatan ancha ilgari boshlangan edi. buyuk vatandosh allomalarim izning dunyoni ilmiy asosda tushunishga qaratilgan ilmiy bashoratlari bunga yorqin dalil bo‘la oladi. buyuk bobokalonlarim iz abu rayhon beruniy, abu ali ibn sino, u m ar al-c hag‘miniy, abu n asr forobiy va boshqalar fizikaning rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdilar. abu rayhon beruniy (973—1050). beruniy o ‘zi yasagan asbob yordamida metallarning va boshqa moddalaming zichligini aniqlagan. suvning zichligini aniqlashda amaliy ko‘rsatm alar beradigan, xususan, suvning xossalariga yilning to‘rt fasli va havo holati (bosimi …
4 / 436
urishi haqiqatga yaqinroqdir“ . demak, beruniy yerning ekvator qismidagi jism ning tezligi qutbdagisidan kattaroq bo igan i va yerning tortishish maydonidan uzoqroqda bomganligi sababli falakdagi jism lar o 'z og‘irliklarini yo'qotib, vaznsizlik holatida bomishini bashorat qiladi. bu hodisani kosmonavtlaming kosmik kem a ichidagi holatlari misolida ko'rishimiz mumkin. beruniy dengiz va okean suvlarining sirtini sferik shaklda bo‘lishligining sababini og'irlik kuclii deb hisoblaydi. uning fikricha. yerning o ‘zi sharsimon, ya’ni sharga yaqin shaklda, og‘irlik kuchi hamma tomondan yerning markaziga tortilib turadi. okean va dengiz suvlarining og'irlik kuchi tufayli yerning markaziga tortilib turishi natijasida ulaming sirti ham sferik shaklda bo‘ladi. beruniy yerning sharsimon ekanligini tasdiqlash bilan kifoyalanmay, uni tomaroq tasaw ur qilish uchun 995- yili (22 yoshida) jahonda birinchi globusni yasadi. u ndan shaharlarning geografik koordinatalari va masofalarini aniqlashda foydalandi. bundan tashqari, beruniy hatto atom dan keyingi bomakchalar orasida ham o ‘zaro tortishish kuchi mavjudligini eslatadi. u ibn sinoga yo‘llagan maktublaridan birida „ayrim …
5 / 436
‘zaro tortishish kuchi mavjudligini eslatadi. beruniyning bu g‘oyalari qariyb olti asr keyin i. nyutonning butun olam tortishish qonunida takomillashib, o 'zining to ‘liq ifodasini topdi. beruniyning ilmiy kuzatishlari, unga osm on jism larin ing harakati e llip s shaklida b o ‘ladi, deb aytishiga asos b o ‘ldi. jahonning eng yirik sharqshunos olimlaridan akademik m.a. salye beruniyning bu kashfiyotini sharhlab, bunday deydi: „beruniy kashf etgan yana bir g ‘oya bor. u birinchilardan bo‘lib, osmon jism lari harakatining trayektoriyasi ellips shaklgaegaekanligini aytgan“ . beruniy haqiqatan ham xvii asrning eng buyuk kashfiyot- laridan hisoblangan sayyoralarning quyosh atrofidagi harakat 9 trayektoriyalarining ellips ekanligini o'zining o ‘tkir aql-u zakovati va kuzatishlaridan kelib chiqib bashorat qila bildi. abu ali ibn sino (980—1037). ibn sino garchand tibbiyot ilmining sultoni bo'lib tanilgan bo'isa ham , boshqa fanlar qatori fizika, ayniqsa, astronom iya fanining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk bobokalonlarimizdan biridir. ibn sino o ‘zining fizikaga oid kitobida …

Want to read more?

Download all 436 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'lmasova 1-tom mexanika molekulyar"

shuningdek, 0 ‘zbekistonda fizika va texnikaning taraqqiyoti bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy va amaliy ishlar, bunda bir qator o'zbek akademik olimlarining qo‘shgan va qo‘shayotgan salmoqli hissalari ham qisqacha yoritildi. qo‘llanmada fizika kursining mexanika bo‘limining kinematika, dinamika, statika hamda suyuqlik va gazlar mexanikasi, molekulyar fizika b o ‘lim in ing m o lek u ly ar- k in e tik nazariya asoslari, term odinam ika asoslari, suyuqlik va gazlarning o 'zaro aylanishi, suyuqliklarda sirt taranglik va qattiq jism lar fizikasi dasturga mos ravishda iloji boricha to ‘la yoritilishiga harakat qilindi. akademik litseylarning fizikadan o ‘quv dasturi o ‘rta maktab va oliy ta ’limdagi dasturlardan farq qilib, ular orasidagi oraliq holatni egallaydi. shuning uchun qo‘llanmada naza...

This file contains 436 pages in PDF format (13.4 MB). To download "o'lmasova 1-tom mexanika molekulyar", click the Telegram button on the left.

Tags: o'lmasova 1-tom mexanika moleku… PDF 436 pages Free download Telegram