bolalar ensiklopediyasi [@kitoblar1]

PDF 143 стр. 1,2 МБ Бесплатная загрузка

143 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,2 МБ

Тип файла PDF

Страницы 143

Обновлено Май 2026

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 143

mo’jiza kitob www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud materiya nima? koinotning istalgan yerida ma'lum bir fazoni egallagan narsa materiya deb ataladi. materiyaning qattiq, suyuq va gazsimon uchta holati mavjud. materiya, shuningdek,organik va noorganik turlarga bo‟linadi. o‟simliklar, hayvonlar va odamlar tirik materiya namunalaridir. o‟tin, paxta va jundan tayyorlangan kiyimlar, grechixa yormasi ham tirik materiyaga tegishli, chunki ular ham bir vaqtlar qandaydir tirik mavjudotning qismi bo‟lgan. temir, mis, oyna, suv, havo va hokozolar, noorganik materiyaga misol bo‟la oladi. materiyaning barcha turlari, holati yoki shaklidan qati nazar, atomlardan tashkil topgan. atomlar tarkibi esa markaziy yadro va uning atrofida aylanuvchi elektronlardan iborat. elektronlar doimo harakatda bo‟lgan kichik elektr zarralaridir. atomlar, odamlar uning o‟lchamlarini tasavvur qila olmaydigan darajada kichik bo‟lsa-da, yadro va elektronlar o‟rtasida sezilarli bo‟shliq mavjud. ushbu bo‟shliq atom tashkil topgan zarralarning umumiy hajmidan ancha kattadir. demak, materiya, asosan, bo‟shliqdan tashkil topgan! u odammi yoki g‟ishtli devormi, buning ahamiyati yo‟q. agar sizning …

2 / 143

huning uchun ham oltin yog‟ochdan og‟irroqdir. materiya bir (qattiq, suyuq yoki gazsimon) holatdan ikkinchi holatga o‟tishi mumkin. uni butunlay yo‟q qilib bo‟lmaydi, ammo energiyaga aylantirish mumkin. koinot nima? bizni o‟rab turgan butun moddiy dunyo, shuningdek, yerdan tashqarida bo‟lgan kosmik fazo, sayyoralar va yulduzlar koinotni tashkil qiladi. o‟z hayoti davomida turli shakllarga kiradigan materiyaning boshi ham, adog‟i ham yo‟q. www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud ko‟pchilik munajjimlar, koinot bundan 15 000 mlrd. yil muqaddam sodir bo‟lgan kuchli portlash natijasida vujudga kelgan, deb hisoblaydi. olimlar «katta zarba» deb ataydigan bu kuchli portlash qaynoq gazlarni turli tomonlarga haydab yubordi va, nihoyat, o‟sha gazlardan galaktikalar, yulduzlar va sayyoralar tashkil topdi. koinotning chek-chegarasi bo‟lmasa kerak. boz ustiga, u tobora kengaymoqda, ya'ni uni tashkil etuvchi galaktikalar, yulduzlar va quyosh sistemalari o‟z o‟rnini o‟zgartirib, barcha yo‟nalishlar bo‟yicha markazidan uzoqlashib bormoqda. hatto eng zamonaviy astronomik vositalarning ham butun koinotni qamrab olishga kuchi yetmaydi. vaholonki, ular bizdan …

3 / 143

in. agar biz yerdan uzoqlasha boshlasak, buning sababini anglab yetamiz. yer — quyosh sistemasining kichik bir zarrasi. quyosh sistemasiga uning atrofida aylanadigan sayyoralar, kichik sayyoralardan iborat asteroidlar va meteorlar kiradi. bizning butun quyosh sistemamiz o‟z navbatida «galaktika» deb ataluvchi boshqa bir katta sistemaning kichik qismidir. galaktika million-million yulduzlardan tashkil topgan bo‟lib, o‟sha yulduzlarning ko‟pchiligi bizning quyoshimizdan ancha kattadir va o‟z quyosh sistemalariga ega. shunday qilib, biz somon yo‟li deb ataydigan va kechalari kuzatadigan galaktikadagi yulduzlarning barchasi «quyoshlar»dir. ularning o‟rtasidagi masofa kilometrlar bilan emas,yoruglik yillari bilan o‟lchanadi. yorug‟lik bir yil davomida 9 500 000 000 000 km masofani bosib utadi. bizga eng yaqin va yorqin yulduz bo‟lmish sentavr alfasi yerdan 46 000 000 000 000 km uzoqlikda joylashgan. o‟z www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud navbatida bizning galaktikamiz ham undan-da kattaroq sistemaning kichik bir bo‟lagidir. bundan boshqa yana millionlab galaktikalar mavjud bo‟lib, ulardan eng yaqini bilan bizning galaktikamiz o‟rtasidagi …

4 / 143

n. moskvadan vladivostokka ma'lum bir balandlikda uchayotgan samolyot yerning egik yuzasini takrorlovchi yoy shaklini hosil qiladi. agar u to‟g‟ri chiziq bo‟ylab uchganda edi, manzilga yetadigan masofani bosib o‟tganida bir necha ming kilometr balandlikka chiqib ketgan bo‟lardi. munajjimlarning fikricha, fazodagi har qanday harakat xuddi shu holatda sodir bo‟ladi, yagona farqi shundaki, fazoning egilishi o‟ta murakkab hodisadir. uni biror surat yoki model yordamida tasvirlab bo‟lmaydi, faqat oliy matematika qonunlari yordamida hisoblab chiqish mumkin. nechta galaktika bor? butun koinot bo‟ylab sochilib ketgan yulduzlar g‟uj-g‟uj to‟plangan yerlar galaktika deb ataladi. bizning quyosh esa somon yo‟li galaktikasidagi yulduzdir. ushbu galaktikada ham milliardlab yulduzlar bor. yorug‟lik galaktikamizning bir burchidan ikkinchi bir burchiga yetib borishi uchun, taxminan, yuz ming yil kerak bo‟ladi. (yorug‟lik bir yilda 9 500 000 000 000 kilometr masofani bosib o‟tadi!) munajjimlar teleskoplar yordamida bizning galaktikamizdan boshqa yana millionlab galaktikalar borligini aniqlashgan. bizga ma'lum galaktikalarning 3 turi ma'lum. somon yo‟li kabi spiral ko‟rinishiga ega …

5 / 143

shu bilan bir qatorda, bir nechta kichik galaktikalar ham mavjud, ular «mittivoylar» deb ataladi. ulardan eng kichiklarining o‟lchami bir necha yuz yorug‟lik yiliga teng bo‟lib, bir necha ming yulduzlardan tashkil topgan. koinotda katta galaktikalarga nisbatan « mittivoylar» ko‟p bo‟lishi ehtimoldan xoli emas. galaktikalar bir-biridan yuz minglab yoruglik yili uzoqda joylashgan. ular, odatda, guruh-guruh yoki klasterlar holida mavjuddir. guruh yoki klasterlar bir necha o‟ndan tortib ko‟p ming galaktikalardan iborat. kuzatish mumkin bo‟lgan eng uzoq klasterlar bizning somon yo‟li galaktikamizdan trillionlab yorug‟lik yili olisda joylashgan. yerdan shu darajada uzoq galaktikalar borki, ulargacha bo‟lgan masofani tasavvur qilishning o‟zi nihoyatda qiyin. shuning uchun ham: «koinotda nechta galaktika bor?» degan savol jumboqligicha qolaveradi. tumanlik nima? agar kitoblarda katta spiral, girdob va bulut ko‟rinishidagi tasvirlarga ko‟zingiz tushgan bo‟lsa, shunga o‟xshash manzarani osmonda ham ko‟raman, deb ovora bo‟lib yurmang. aksariyat tumanliklarni teleskop yordamisiz ko‟rib bo‟lmaydi. «tumanlik» so‟zining paydo bo‟lishiga sabab munajjimlar avvallari zaif teleskoplar bilan osmonni kuzatishganda, …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 143 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "bolalar ensiklopediyasi [@kitoblar1]"

mo’jiza kitob www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud materiya nima? koinotning istalgan yerida ma'lum bir fazoni egallagan narsa materiya deb ataladi. materiyaning qattiq, suyuq va gazsimon uchta holati mavjud. materiya, shuningdek,organik va noorganik turlarga bo‟linadi. o‟simliklar, hayvonlar va odamlar tirik materiya namunalaridir. o‟tin, paxta va jundan tayyorlangan kiyimlar, grechixa yormasi ham tirik materiyaga tegishli, chunki ular ham bir vaqtlar qandaydir tirik mavjudotning qismi bo‟lgan. temir, mis, oyna, suv, havo va hokozolar, noorganik materiyaga misol bo‟la oladi. materiyaning barcha turlari, holati yoki shaklidan qati nazar, atomlardan tashkil topgan. atomlar tarkibi esa markaziy yadro va uning atrofida aylanuvchi elektronlardan iborat. ele...

Этот файл содержит 143 стр. в формате PDF (1,2 МБ). Чтобы скачать "bolalar ensiklopediyasi [@kitoblar1]", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: bolalar ensiklopediyasi [@kitob… PDF 143 стр. Бесплатная загрузка Telegram