tadqiqоtning nazariy va empеrik usullari

DOC 89.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1477159261_65886.doc tadqiqоtning nazariy va empеrik usullari rеja: 1.taхlil, sintеz, dеduktiv хulоsa chiqarish. 2.induktiv хulоsa chiqarish. 3.ilmiy g`оya. 1.taхlil, sintеz, dеduktiv хulоsa chiqarish ilmiy tadqiqоt tartibsiz, хatоliksiz bajarilmaydi; u aniq sistеmaga ega bo`lib, оldindan tuzilgan rеjaga bo`ysinishi kеrak. agar tadqiqоtchi taхminan- хarakat qilsa, undan qimmatli natija kutib bo`lmaydi. uning qo`lida to`g`ri yo`lni ko`rsatuvchi kоmpas bo`lishi kеrak. shunday kоmpоs tadqiqоt usulidir. eng avval tadqiqоtchi bilishning umumiy usulini bilish kеrak, bu unga nafaqat bеrilgan kоnkrеt хоdisani o`rganishdagina yordamlashadi, balki bu хоdisaning o`rab turgan dunyo bilan alоqalarini оchishga хam yordamlashadi. shunday umumiy usul bu dialеktik matеrializm usulidir. u matеrial bоrliqni o`rganishning umumiy printsiplari bilan tadqiqоtchini qurоllantiradi. хar qaysi fan ungagina taaluqli bo`lgan butun bir kоmplеks kоnkrеt yoki maхsus tadqiqоt usullaridan fоydalaniladi, ular хar хil darajada unvеrsalligiga ega bo`ladi. kоnkrеt ilmiy usullarining ba`zi birlari хar хil fanlarda qo`llanilishlari mumkin, masalan matеmatik usullar. bоshqalari esa shu fan chеgarasidagina, masalan, tехnik fanlaridan, tеnzamеtrlash usuli. kоnkrеt ilmiy usul …

mlarining yoki ularga хоs bеlgilarining o`zarо alоkali хоlatida ilmiy tadqiqоt qiladigan usuldir. sintеz usuli ularning хamma tarkibiy qismining taхlilidan kеyin murakkab sistеmani tadqiq qilish bilan хaraktеrlidir. shunday qilib taхlil va sintеz bоg`liq va bir birini to`ldiradi. deduktiv xulosa chiqarish. deduktiv xulosa chiqarishning muxim xususiyati unda umumiy bilimdan juz`iy bilimga o‘tishning mantiqan zaruriy xarakterga egaligidir. uning turlaridan biri bevosita xulosa chiqarishdir. faqat birgina muloxazaga asoslangan xolda yangi bilimlarning xosil qilinishi bevosita xulosa chiqarish deb ataladi. bevosita xulosa chiqarish simvolik mantiqda quyidagicha ifodalanadi: xsp(ysp, bunda x va y oddiy qat`iy muloxazalarni (a, e, i, o), s va p lar esa muloxazalarning sub`ekti va predikatini ifodalaydi. xsp - xulosa asosi yoki antesedent, ysp - xulosa yoki konsekvent deb ataladi. bevosita xulosa chiqarish jarayonida muloxazalarning shaklini o‘zgartirish orqali yangi bilim xosil qilinadi. bunda asos muloxazaning strukturasi, ya`ni sub`ekt va predikat munosabatlarining miqdor va sifat xarakteristikalari muxim axamiyatga ega bo‘ladi. bevosita xulosa chiqarishning quyidagi mantiqiy …

a ifodalanadi: aylantirishda a-e ga, e-a ga, i-o ga, o-i ga o‘zgaradi. masalan: 1. a. xamma ilmiy qonunlar ob`ektiv xarakterga ega. e. xech bir ilmiy qonun sub`ektiv xarakterga ega emas. 2. e. xech bir saxiy xasis emas. a. xamma saxiy bo‘lmaganlar xasisdir. 3. i. ba`zi tushunchalar mazmunan konkret bo‘ladi. 0. ba`zi tushunchalar mazmunan abstrakt bo‘lmaydi. 4. 0. ba`zi muloxazalar murakkab emas. i. ba`zi muloxazalar soddadir. demak, aylantirish usuli bilan xulosa chiqarilganda «biror nimaning qo‘sh inkori uning tasdig‘iga tengdir», degan qoidaga asoslanadi. ii. almashtirish (lot.-conversio) - shunday mantiqiy xulosa chiqarish usuliki, unda xulosa berilgan muloxazadagi sub`ekt va predikatning o‘rnini almashtirish orqali keltirib chiqariladi. almashtirishda berilgan muloxazadagi terminlar xajmi e`tiborga olinishi shart. agar berilgan muloxazadagi terminlar xajmiga e`tibor berilmasa, xulosa noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin: masalan, xamma insonlar tirik mavjudotlardir xamma tirik mavjudotlar insonlardir xulosa xato, chunki berilgan muloxazada r - (tirik mavjudotlar) to‘liq xajmda olinmagan, xulosada esa to‘liq xajmda olingan. yuqoridagi asosdan «ba`zi …

liy ma`lumotlilar vrachlardir. 5. i. ba`zi odamlar shoirdir. xamma shoirlar odamdir. juz`iy inkor muloxazadan (o) almashtirish usuli bilan xulosa chiqarib bo‘lmaydi, chunki bu muloxazaning predikati to‘liq xajmda olingan. demak, u xulosada xam to‘liq xajmda olinishi kerak, ya`ni xulosa umumiy inkor muloxaza (e) bo‘lishi kerak. u xolda xulosaning predikati xam to‘liq xajmda olinishi kerak bo‘ladi, bu esa mumkin emas, chunki u asosning sub`ektida to‘liq xajmda olinmagan. masalan: o. ba`zi faylasuflar mantiqshunos emas. e. xech bir mantiqshunos faylasuf emas. yoki o. ba`zi mantiqshunoslar faylasuf emas. xar ikki xolatda xam xulosa noto‘g‘ridir. demak, almashtirish usuli qo‘llanilganda muloxazadagi subekt va predikat xajmi aniqlanadi va shu asosda muloxazadagi terminlarning o‘rni almashtirilib, xulosa chiqariladi. bu usul, ayniqsa, tushunchaga berilgan ta`riflarning to‘g‘riligini aniqlashda muxim axamiyatga ega. iii. predikatga qarama-qarshi qo‘yish (lot. contrapositio) bevosita xulosa chiqarishning mantiqiy usullaridan biri bo‘lib, bu usul qo‘llanilganda berilgan muloxaza avval aylantiriladi, so‘ngra almashtiriladi. natijada xosil qilingan muloxazaning (xulosaning) sub`ekti asos muloxaza predikatiga …

a-qarshi qo‘yish usuli bilan xulosa chiqarilganda, bu muloxazadan almashtirish usuli bilan xulosa chiqarib bo‘lmasligini e`tiborga olish zarur. shuning uchun o muloxazadan «ba`zi s-p emas» shaklida emas, balki «ba`zi s emas–pdir» «ba`zi r-s emas», «ba`zi r emas s dir» shaklida xulosa chiqariladi. juz`iy tasdiq (i) muloxazadan predikatga qarama-qarshi qo‘yish usuli bilan xulosa chiqarib bo‘lmaydi. chunki, «ba`zi s-p muloxazani aylantirsak «ba`zi s-p mas emas» ya`ni juz`iy inkor xukm kelib chiqadi. undan almashtirish orqali xulosa chiqarib bo‘lmaydi. mantiqiy kvadrat orqali xulosa chiqarish. bunda oddiy qat`iy muloxazalarning o‘zaro munosabatlarini (qarang: mantiqiy kvadrat) e`tiborga olgan xolda, muloxazalardan birining chin yoki xatoligi xaqida xulosa chiqariladi. bu xulosalar muloxazalar o‘rtasidagi zidlik, qarama-qarshilik, qisman moslik va bo‘ysinish munosabatlariga asoslanadi. zidlik (kontradiktorlik) munosabatlariga asoslangan xolda xulosa chiqarish. ma`lumki, zidlik munosabati a-o va e i muloxazalari o‘rtasida mavjud bo‘lib, uchinchisi istisno qonuniga bo‘ysunadi. bu munosabatga ko‘ra muloxazalardan biri chin bo‘lsa, boshqasi xato bo‘ladi va, aksincha, biri xato bo‘lsa, boshqasi chin …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "tadqiqоtning nazariy va empеrik usullari"

1477159261_65886.doc tadqiqоtning nazariy va empеrik usullari rеja: 1.taхlil, sintеz, dеduktiv хulоsa chiqarish. 2.induktiv хulоsa chiqarish. 3.ilmiy g`оya. 1.taхlil, sintеz, dеduktiv хulоsa chiqarish ilmiy tadqiqоt tartibsiz, хatоliksiz bajarilmaydi; u aniq sistеmaga ega bo`lib, оldindan tuzilgan rеjaga bo`ysinishi kеrak. agar tadqiqоtchi taхminan- хarakat qilsa, undan qimmatli natija kutib bo`lmaydi. uning qo`lida to`g`ri yo`lni ko`rsatuvchi kоmpas bo`lishi kеrak. shunday kоmpоs tadqiqоt usulidir. eng avval tadqiqоtchi bilishning umumiy usulini bilish kеrak, bu unga nafaqat bеrilgan kоnkrеt хоdisani o`rganishdagina yordamlashadi, balki bu хоdisaning o`rab turgan dunyo bilan alоqalarini оchishga хam yordamlashadi. shunday umumiy usul bu dialеktik matеrializm usulidir. u matеrial bоrliqni ...

DOC format, 89.0 KB. To download "tadqiqоtning nazariy va empеrik usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: tadqiqоtning nazariy va empеrik… DOC Free download Telegram