fizika 10-sinf

PDF 178 pages 1.7 MB Free download

178 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.7 MB

File type PDF

Pages 178

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 178

mexanika kinematika dinamika mexanikada saqlanish qonunlari statika va gidrodinamika mexanik tebranishlar va to‘lqinlar termodinamika asoslari elektrodinamika o‘zgarmas tok qonunlari turli muhitlarda elektr toki o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan 1-nashri toshkent – “niso poligrafˮ – 2017 10 2 uo‘k: 53(075.3) kbk 22.3ya721 f58 muallifl ar: n. sh. turdiyev – mexanika, iv bob. “statika va gidgodinamika”, vii bob. “o‘zgarmas tok qonunlari”, ix bob. “turli muhitlarda elektr toki”; k. a. tursunmetov – v bob. “mexanik tebranishlar va to‘lqinlar”; a. g. ganiyev – iii bob. “mexanikada saqlanish qonunlari”, vi bob. “termodinamika”; k. t. suyarov – i bob. “kinematika”, vii bob. “elektrodinamika”; j. e. usarov – ii bob. “dinamika”, v bob. “mexanik tebranishlar va to‘lqinlar”; a. k. avliyoqulov – iii bob. “mexanikada saqlanish qonunlari”, vi bob. “termodinamika”. taqrizchilar: sh. usmanov – o‘zrfa fizika-texnika institutining katta ilmiy xodimi, f-m.f.n. b. nurillayev – …

2 / 178

va boshq. 2017 © “niso poligraf” nashriyoti (original-maket), 2017 3 mexanikamexanika 1-mavzu. fizikaning tadqiqot metodlari fizikada tabiatdagi jarayon va hodisalarni o‘rganishda o‘ziga xos tadqiqot metodlari mavjud. fizika eksperimental fan hisoblanadi. shu bois tajriba o‘tkazish jarayoni alohida sharoitni talab qiladi. bunda o‘rganilayotgan jarayonga tashqi ta’sir ko‘rsatilmasligiga harakat qilinadi. bundan tashqari, jarayonlarga tegishli fi zik parametrlar orasidagi bog‘lanishni matematik ifodalar orqali beriladi. shunga ko‘ra fi ziklar jarayon- larning bundan keyingi borishini yoki oldin qanday bo‘lganligini juda aniq aytib berishga muvaffaq bo‘ldilar. buyuk italyan fi zigi galileo galiley shunday deb yozgan edi: “tabiat kitobi”ni tushunish uchun uning yozilgan tilini bilishing kerak. bu til – matematikadir. kuzatishlardan ko‘pgina hodisalar uchun ma’lum bir qonuniyatlar mavjud ekanligi taxmin qilinadi. bunday taxminlar ilmiy gipoteza deyiladi. gipotezani tekshirish uchun, olimlar tajriba (eksperiment) o‘tkazishadi. buning uchun tabiiy sharoitga yaqinlashtirilgan maxsus sharoitlar yaratiladi. gipotezani shakllantirish va eksperiment o‘tkazish hamda uning natijala- rini tushuntirish uchun, mazkur jarayon yoki hodisaning modeli tuziladi. …

3 / 178

k nyuton tomonidan shakllantirilgan uchta qonun, butun olam tortishish qonuni, elastiklik va ishqalanish kuchlariga doir qonuniyatlar tashkil etadi. gaz jarayonlari uchun uning bosimi, hajmi va temperaturasi orasidagi bog‘lanishni ifodalaydigan qonunlar ochildi. tinch holatda turgan zaryadlangan zarralar orasidagi o‘zaro ta’sir fransuz fi zigi sharl kulon tomonidan ochilgan qonunga bo‘ysunadi. keng qamrovli hodisalarni tushuntiradigan qonunlar to‘plami ilmiy nazariya deyiladi. masalan, nyuton qonunlari mexanikaning klassik nazariyasini tashkil etadi. ingliz fi zigi d.k.maksvell tomonidan shakllantirilgan qonunlar elektromagnitizm uchun klassik nazariya mazmunini tashkil etadi. ilmiy nazariya o‘z ichiga qonunlar bilan birgalikda bu qonunlarni shakllantirishda foydalanilgan fi zik kattaliklar va tushunchalarning ta’rifl arini ham oladi. eng muhimi, fi zik nazariyadagi barcha aniqlanadigan kattaliklar tajribada o‘lchana oladigan bo‘lishi kerak. barcha fi zik qonunlar va nazariyalar haqiqatga yaqin bo‘lishi kerak. chunki nazariyani yaratishda har doim jarayon va hodisaning modelidan foydalaniladi. shunga ko‘ra qonun va nazariyalarning qo‘llanilish chegarasi bo‘ladi, masalan, klassik mexanika qonunlari faqat yorug‘lik tezligidan juda kichik tezlikda …

4 / 178

lik prinsipi 7-sinfda siz turli mexanik harakatlar bilan tanishgansiz. ularni birgalikda eslaylik: 1. to‘g‘ri chiziqli tekis harakat. bunday harakatda jismning harakat trayektoriyasi to‘gri chiziqdan iborat bo‘ladi. harakat tezligining kattaligi va yo‘nalishi o‘zgarmaydi. bosib o‘tilgan yo‘l s = ·t formula bilan aniqlanadi. 2. to‘g‘ri chiziqli notekis harakat. bunday harakatda jismning harakat trayektoriyasi to‘gri chiziqdan iborat bo‘ladi. harakat tezligining kattaligi o‘zgaradi, lekin yo‘nalishi o‘zgarmaydi. bosib o‘tilgan yo‘l s = o‘rt · t formula bilan aniqlanadi. bunda o‘rt – jismning o‘rtacha tezligi. 3. to‘g‘ri chiziqli tekis tezlanuvchan (sekinlanuvchan) harakat. bunday harakatda jism harakat trayektoriyasi to‘gri chiziqdan iborat bo‘ladi. harakat tezligining kattaligi bir tekisda ortib (kamayib) boradi, ya’ni teng vaqtlar ichida bir xil kattalikka ortadi (kamayadi), lekin yo‘nalishi o‘zgarmaydi. bosib o‘tilgan yo‘l s = o· t ± formula bilan aniqlanadi (“+ˮ) ishora tekis tezlanuvchan, a > 0, (“ – ˮ ) ishora tekis sekinlanuvchan (a 0) (1.4-a rasm). aylanma harakatning burchak tezligi aylanish jarayonida …

5 / 178

mga bir nechta kuchlar ta’sir etadigan hol uchun ikkita masalani ko‘rib chiqaylik. 2.6-rasm ishq α α x y m o 1. qiya tekislikka qo‘yilgan jismning muvozanat sharti va tushish tezla nishini qaraylik (2.6-rasm). bun da α – qiya tekis- likning qiyalak burchagi. qiya tekislik bilan unga qo‘yil gan taxtacha orasidagi ishqalanish koeffi tsiyenti μ ga teng. qiya tekislikda turgan taxtachaga og‘irlik kuchi m , normal reaksiya kuchi n → va qiya tekislik bo‘ylab yuqoriga yo‘nalgan tinch holatdagi ishqalanish kuchi ishq. ta’sir qiladi. x o‘qini qiya tekislik bo‘ylab pastga yo‘naltiramiz, y – o‘qini tekislikka perpendikulyar yo‘naltiramiz. qiya tekislikda jism muvozanatda qolishi uchun unga ta’sir qiluvchi kuchlarning teng ta’sir etuvchisi nolga teng bo‘lishi kerak: mg→ + n → + ishq. = 0. bundan koordinata o‘qlariga bo‘lgan proyeksiyalar uchun tenglamalar sistemasini yozaylik: 1) x o‘qi yo‘nalishi bo‘yicha mg sinα – ishq. = 0; 2) y o‘qi yo‘nalishi bo‘yicha – mg cosα + n …

Want to read more?

Download all 178 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fizika 10-sinf"

mexanika kinematika dinamika mexanikada saqlanish qonunlari statika va gidrodinamika mexanik tebranishlar va to‘lqinlar termodinamika asoslari elektrodinamika o‘zgarmas tok qonunlari turli muhitlarda elektr toki o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan 1-nashri toshkent – “niso poligrafˮ – 2017 10 2 uo‘k: 53(075.3) kbk 22.3ya721 f58 muallifl ar: n. sh. turdiyev – mexanika, iv bob. “statika va gidgodinamika”, vii bob. “o‘zgarmas tok qonunlari”, ix bob. “turli muhitlarda elektr toki”; k. a. tursunmetov – v bob. “mexanik tebranishlar va to‘lqinlar”; a. g. ganiyev – iii bob. “mexanikada saqlanish qonunlari”, vi bob. “termodinamika”; k. t. suyarov – i bob. “k...

This file contains 178 pages in PDF format (1.7 MB). To download "fizika 10-sinf", click the Telegram button on the left.

Tags: fizika 10-sinf PDF 178 pages Free download Telegram