dinshunoslik

PDF 99 pages 443.2 KB Free download

99 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 443.2 KB

File type PDF

Pages 99

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 99

£zbekiston respublikasi oliy va £rta maxsus ta'lim vazirligi o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti abduxoliqov j. yuldosheva s. dinshunoslik toshkent 2004 1 abduxoliqov j. yuldosheva s. dinshunoslik. (o’quv qo’llanma) toshkent, toshkent moliya instituti. 116 bet annotatsiya mazkur qo’llanmada din va uning mohiyati, dinning qadimgi shakllari va ularning mavjudligiga aloqador bo’lgan dunyoviy fan yutuqlari berilgan. bundan tashqari mazkur qo’llanmada buddaviylik, xristianlik, islom kabi dunyoviy dinlarning ijtimoiy va gnoseologik ildizlari, ularning ijtimoiy hayotda tutgan o’rinlari, insonning ma’naviy takomilidagi ahamiyati ochib berilgan. qo’llanmada din va dinlararo munosabat, din va siyosat masalalariga oid hozirgi zamon qarashlari, muammolari v ularning echimlariga aloqador bo’lgan mulohazalar o’z aksini topgan. o’quv qo’llanma «falsafa» kafedrasi majlisida muhokama qilingan va nashrga tavsiya etilgan. «29» yanvar 2004y. 2-son. «falsafa» kafedrasi mudiri: n. mamatov o’quv qo’llanma toshkent moliya instituti qoshidagi oliy o’quv yurtlararo ilmiy-uslubiy kengash majlisida muhokama qilingan va nashrga tavsiya etilgan. «__» ________ 2004 y. _____-son …

2 / 99

’lgan qur’on, ґadislarning mohiyatiga bag’ishlangan masalalar yoritilgan. mazkur kursda diniy ekstremizm, fundamentalizmning mohiyati ochib beriladi va ularga qarshi kurash uslub va vositalari bayon etilgan. «dinshunoslik» kursni o’qitishdan ko’zda tutilgan asosiy maqsad bakalavrlarni dinga oid dunyoviy bilimlar bilan qurollantirish, hamda ularni ijtimoiy-siyosiy ma’naviy jarayonlarni taxlil qilishga, dinga va diniy dunyoqarashga aloqador bo’lgan masalalarni hal qilishga tayyorlashdan iborat. «dinshunoslik» fanini keng ko’lamda va chuqur o’zlashtirishda filosofiya, milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, tarix, sotsiologiya, psixologiya, madaniyatshunoslik kabi fanlarni ham o’zaro uyg’unlikda qaraladi. ayniqsa, dinning mohiyatini tushuntirishda filosofiya va miliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, madaniyatshunoslik fanlarining ahamiyati nihoyatda kattadir. «dinshunoslik»kaoid bo’lgan ta’limot, tamoyil, qarash, kontseptsiyalarning mohiyatini bilish, dinlar tarixi va mazmunini o’zlashtirish, hayotda din va dinga aloqador bo’lgan xodisa va munosabatlarni ob’ektiv baholay olish, uning ijobiy jihatlaridan foydalana olish, din niqobida jamiyat ijtimoiy hayotiga raxna soluvchi kuchlarga qarshi kurasha olish immunitetini talabalarda shakllantirish imkoniyatini beradi. 3 dinshunoslik kursi predmeti dinshunoslik …

3 / 99

munosabatlarni qayta ko’rib chiqishni talab etadi. dinshunoslik asoslari kursining vazifasi oliygoh talabalariga shu sohada chuqur bilim berish orqali kurs doirasiga kirgan masalalarni tahlil etishda ilmiy va ob’ektivlik uslubini qo’llab, ularda diniy qarashlar taraqqiyotiga, inson kamolotiga xizmat qiladigan jihatlarini ajratib olish, mustaqil fikr yuritish orqali ilmiy-falsafiy dunyoqarashga asoslangan imon va e’tiqodni shakllantirishdan iborat. prezidentimiz i.a.karimov ta’kidlaganidek: «agar mendan nega milliy qadriyatlarimiz shuncha zamonlar osha bezavol yashab kelayapti, deb so’rashsa, bu - avvalo muqaddas dinimiz hisobidan, deb javob bergan bo’lur edim. shu zaminda o’tgan necha-necha avlodlar diniy e’tiqodni yurakda saqlamasa, islom falsafasini rivojlantirib kelmasa, biz bebaho va betakror ma’naviy - ruhiy merosdan mahrum bo’lib qolardik. toki har bir vatandoshimiz, ayniqsa, yoshlar faqat islom dini to’g’risida emas, umuman, dunyodagi mavjud dinlar, ularning tarixi, mohiyati to’g’risida to’liq tasavvurga ega bo’lsin. ijtimoiy sohaga oid darslarda yoshlarga din bilan dunyoviy hayot masalalarini, bu ikki tushunchaning bir - biriga ta’sirini, ular o’rtasidagi mo’’tadil munosabat bo’lishi zarurligini ochib …

4 / 99

dinga munosabatda, dunyoni bilishda faylasuflar idealistlar va materialistlar oqimlariga ajralib ketishgan. dunyoviy dinshunoslik bilishning dialektik usulidan foydalanib, dinning gnoseologik va ijtimoiy ildizlarini, uning mohiyatini, kelib chiqishi va rivojlanib borishini mufassal tahlil etib bergan. dinning psixologik ildizi inson psixikasining xususiyatlariga bog’liq bo’lib, u olamning odam ongida in’ikos etishi uchun imkon yaratadi. dinga ishonuvchining ratsional va hissiy elementlarini o’z ichiga oluvchi bu ruhiy holatlari diniy o’z - o’zini anglash va o’zini-o’zi his etish vujudga kelishi uchun shart - sharoit va imkoniyat yaratadi. ular muayyan ijtimoiy, avvalo salbiy omillarning ta’sirida, ro’yobga chiqishi amalga oshishi mumkin. bu omillar turli xil salbiy hislar paydo bo’lishi uchun sababdir. dinning psixologik va gnoseologik ildizlari bir - biri bilan chambarchas bog’langan. bunda shaxs psixikasini aql yordamida anglash va hissiy - irodali his etish elementlari amal qiladi. dinning psixologik xususiyatlariga esa diniy his - tuyg’u, irim - chirim, turli diniy marosim, xatti - harakat, sajda va shu singarilar kiradi. …

5 / 99

iy- psixologik hodisalar sifatida samarali o’rganish imkonini beradi. dinni ham ijtimoiy birliklar doirasida o’rganish, baholash, tavsiflash lozim. shaxs ijtimoiy - psixologik hodisalarning, ijtimoiy borliq ijtimoiy psixologiyaning ifodasidir. shuning uchun hozirgi zamon talabi dinni o’rganishda fannining dinsonshunoslik sohalarida, ya’ni tarix, falsafa, jamiyatshunoslik, psixologiya fanlarida mavjud bo’lgan materiallardan va uslublardan atroflicha foydalanishni, uning tub mohiyatini to’g’ri tushunishni va ijtimoiy muhitdagi o’rnini ilmiy talqin qilishni taqozo etadi, shu nuqtai nazarga asoslangan holda, dinning psixologik ildizlarini yoritishda inson psixikasiga xos bo’lgan xususiyatlarini, rivojlanish jarayonlarini o’rganishda psixologiya fanidan va uning metodlaridan foydalangan holda diniy ilmiy asosda o’rganamiz. shaxsga ilmiy metodologik nuqtai nazardan yondoshuv ijtimoiy guruhning ruhiy holatini, uning his - tuyg’usi, kayfiyati va xokazolarini ayrim odamlar kechinmalarining majmui sifatida ko’rib chiqishni ko’zda tutadi. bunda ijtimoiy guruhning yaxlitlik, bir butunlik sifatidagi o’ziga xos psixologik holatlari diqqat - e’tiborda bo’lmaydi. ijtimoiy fanlar mavqeidan yondashuv esa, aksincha, jamiyatning ishlab chiqarish usuli birlamchi, ijtimoiy - psixologik hodisalar esa hosila …

6 / 99

eradi. bu usul dinshunoslikda ham evristik qimmatga egadir, chunki u yosh avlodda diniy e’tikotlarning va an’analarining saqlanish va takrorlanishiga sabab bo’ladigan sotsial - psixologik omillarni tadqiq etishda to’g’ri yo’nalishni belgilab olish imkonini beradi. yuqorida ta’kidlab o’tilganidek, ijtimoiy-psixologik hodisalarining xususiyatlarini hisobga olmay turib dinni tushunish, izohlash, tavsiflash mumkin emas. din ma’naviy, aniqrog’i, g’oyaviy - madaniy omil bo’libgina qolmay, ayni vaqtda, ko’pgina jihatlardan ijtimoiy-psixologik hodisa hamdir. din ijtimoiy birliklar va guruhlar mafkurasi va psixologiyasining tarkibiy qismi, bayram, urf-odat va marosimlarning manbai bo’lib, jamoa va guruhlar fikrini shakllantiradi, shaxs va ijtimoiy guruhlarning dasturlarini, qadriyat yo’nalishlari va motivlarini belgilaydi. shu bilan birga, dinning paydo bo’lishi va evolyutsiyasi, muayyan jamiyatdagi shart sharoitni uning dastlabki shakllari - sehrgarlik, totemizm, fetishizm, otashparastliklarni o’rganish, shuningdek turli ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarda dinning paydo bo’lish, mavjud bo’lib turish shart-sharoitlari va ildizlarini o’rganishni ham taqozo etadi. dinning falsafiy mohiyati. dinning paydo bo’lish sabablarini o’rganishning ilmiy asoslari dunyoviy dinshunoslikda quyidagicha bayon etiladi: 1. diniy …

7 / 99

lishi asosida zolimlik va mazlumlik, boylik va qashshoklikning yuzaga kelishi bilan din hukmron sinfni himoya qiladigan ma’naviy qurolga aylanganligini nazarda tutish kerak. 5. tabiatshunoslik ilmi, dalillarini fan - texnika yutuqlarini hisobga olish va ulardan tabiat va jamiyat sirlarini tushunishda foydalanish lozim. bular bilan bir qatorda dinshunoslik asosan tabiatshunoslikka suyanish kerak degan g’oyalarni hisobga olish, dinning paydo bo’lish sabablarinigina emas, balki unga bo’lgan munosabatini ham to’g’ri talqin etishda nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. dinning paydo bo’lishi va rivojlanishini ilmiy asoslab o’rganish yani: a) ob’ektivlik; b) konkret- tarixiy sharoitni hisobga olish; v) ilmiylik; g) sinfiylik; d) umuminsoniy qadriyatlar bilan bog’liqlik; e) din mavjudligini, umuman gnesalogik ijtimoiy - iqtisodiy va psixologik sabablarini hisobga olishni taqazo etadi. kuzatilayotgan tabiat va jamiyatdagi hodisalar mohiyatiga ko’ra nihoyatda murakkabdir. tabiiy va ijtimoiy fanlarda buyuk muvaf faqiyatlarga erishgan hozirgi zamonda ham hali bilib etilmagan sirli jarayonlar mavjud. tabiat va jamiyatda hamma narsa-hodisalar doim o’zgarib va rivojlanib boradi. …

8 / 99

osil bo’lishini olib qaraylik. u o’z hayoti, turmush tarzi, tabiat va jamiyat bilan bo’lgan munosabatlari jarayonida shaxsiy va ijtimoiy ehtiyoj, maqsadlariga etishishi qiyin, ilojsiz bo’lib ko’ringanda bunday ma’naviy - ruhiy ehtiyoj vujudga kelgan. chunki inson hayotida quvonchli va tashvishli onlarda, orzular ro’yobga chiqishi ilojsiz bo’lgan paytda insoniyatning dinga ehtiyoji ortaborgan jamiyat bo’lib yashash talablarida boshlangan va din bu o’rinda ma’naviy - ruhiy ehtiyojni qondiruvchi, tasalli beruvchilik vazifasini bajaradi. ikkinchidan, dinlar o’z ta’limot tizimini vujudga keltirib, unga e’tiqod qiluvchi shaxs va jamoani shu ta’limot doirasida saqlashga harakat qiladi. buni dinlarning birlashtiruvchilik (integrativlik) funktsiyasi deyiladi. bunga din muayyan ijtimoiy, etnik va ma’naviy hayotning o’z ta’siri doirasida bo’lishni ko’zda tutadi. masalan, islom o’tmishda markaziy osiyo xalqlarining ijtimoiy hayotiga, axloqiy munosabatlariga, hattoki adabiyot va san’atiga o’z ta’sirini ko’rsatgan. uchinchidan, din dindorlar hayotini tartibga solish, nazorat qilish (regulyativlik) funktsiyasini bajaradi. har qanday dinlarning ma’lum urf - odat, marosim va bayramlari bo’lib, ularni o’z vaqtida, diniy …

9 / 99

ar hozir deyarli barcha dinlar bunday funktsiyani bajarmaydi yoki bu funktsiya sezilarli emas. har qanday dinning ma’lum tarixiy sharoitda bajaradigan funktsiyalari yig’indisi uning ijtimoiy vazifasini belgilaydi. dinning ijtimoiy hayotga ta’siri hamma vaqt ham bir xil bo’lgan emas. u vaqtga, o’ringa, sharoitga qarab sezilarli darajada o’zgarib boradi. «dinshunoslik» kursi dinning paydo bo’lishi va rivojlanish tarixini, uning ta’limotini, vujudga kelishi va shakllanishini o’rganuvchi fandir. bu fan jamiyat taraqqiyoti jarayonida din bilan bog’liq bo’lgan barcha ijtimoiy hodisalarni - mafkura va aqidalar barcha ijtimoiy hodisalarni - mafkura va aqidalar, urf - odat va marosimlar, machit va diniy tashkilotlarning talab va tartiblarini o’rganish, tahlil qilishni ko’zda tutadi. markaziy osiyoda hurfikrlilik. hurfikrlilikka xos dastlabki g’oyalar markaziy osiyoda - deizm, panteizm, mu’tazililiylar, bu o’lkada yashagan, ijod qilgan ulug’ mutafakkirlar forobiy, beruniy, ibn sino, umar xayomning ijtimoiy - falsafiy qarashlarida o’z aksini topgan. ibn rushdning «ikki haqiqat» ta’limotida olg’a surilgan edi. xvii asrda boburning nabirasi shoh akbar, so’ngra …

10 / 99

- tuman shakl va ko’rinish kasb etgan; uchinchidan, ibtidoiy diniy tasavvurlardan tortib jahon dinlarigacha bo’lgan dinlar rivojlanishi evalyutsiyasini e’tirof etish dinshunoslik haqida to’g’ri ilmiy xulosa chiqarish imkoniyatini beradi. yuqoridagi fikrlarga asoslanib, «dinshunoslik asoslari» kursi predmetini quyidagicha ta’riflash mumkin: dinshunoslik kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyotining muayyan bosqichida paydo bo’lgan barcha din shakllarining ma’naviy, ijtimoiy, gnoseologik va psixologik ildizlarini, ularning ta’limoti va marosimchiligi, ijtimoiy hayotdagi mavqei va ijtimoiy funktsiyalarini ilmiy jihatdan o’rganuvchi fandir. yaqin va o’rta sharq xalqlari tarixida hurfikrlilik g’oyalari zardo’sht ta’limoti, mazdak ijtimoiy - siyosiy faoliyati ta’sirida bo’lgan. al - forobiy, ibn sino, umar xayyom, ibn rushd kabi mutafakkirlar hurfikirlilikni keng rivojlantirganlar. shu sababdan «dinshunoslik» kursini o’rganish jarayonida bular ta’limotining o’ziga xos tomonlarini kengroq bayon qilish maqsadga muvofiqdir. chunonchi, hurfikirlilik g’oyalarining paydo bo’lishi, shakllanishi va rivojlanishi har bir tarixiy taraqqiyotda, ma’naviy hayotda, dinga bo’lgan munosabatni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etgan. binobarin, markaziy osiyo xalqlari tarixida hurfikirlilikni ilmiy o’rganish uning har bir …

Want to read more?

Download all 99 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dinshunoslik"

£zbekiston respublikasi oliy va £rta maxsus ta'lim vazirligi o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti abduxoliqov j. yuldosheva s. dinshunoslik toshkent 2004 1 abduxoliqov j. yuldosheva s. dinshunoslik. (o’quv qo’llanma) toshkent, toshkent moliya instituti. 116 bet annotatsiya mazkur qo’llanmada din va uning mohiyati, dinning qadimgi shakllari va ularning mavjudligiga aloqador bo’lgan dunyoviy fan yutuqlari berilgan. bundan tashqari mazkur qo’llanmada buddaviylik, xristianlik, islom kabi dunyoviy dinlarning ijtimoiy va gnoseologik ildizlari, ularning ijtimoiy hayotda tutgan o’rinlari, insonning ma’naviy takomilidagi ahamiyati ochib berilgan. qo’llanmada din va dinlararo munosabat, din va siyosat masalalariga oid hozirgi zamon qarashlari, muam...

This file contains 99 pages in PDF format (443.2 KB). To download "dinshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: dinshunoslik PDF 99 pages Free download Telegram