biosfera

PPTX 31 pages 2.2 MB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.2 MB

File type PPTX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

biosfera, global eko tizim www.arxiv.uz biosfera, global eko tizim reja: 1. biosfyera to’g’risida tushuncha. 1. ekologik tizim va uning tuzilishi 1. ekologik omillar va ularni tavsifi www.arxiv.uz • biosfyera to’g’risida tushuncha. biosfyera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho’kindi tog’ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vyernadskiy biosfyera (yunoncha “bios”-hayot, “sfyera”-shar) deb nomlagan. biosfyera sayyoramizdagi “hayot qobig’i” hisoblanib, tirik organizmlarning o’zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil etadi. • v.i.vyernadskiy tushunchasiga ko’ra, biosfyeraga xozirgi vaqtda faqatgina yerning qobig’ida tarqalgan tirik organizmlar kirib qolmay, balki uning tarkibiga qadimgi davrlarda organizmlar ishtirokida hosil bo’lgan litosfyeraning qismi ham kiradi. • biosfyera tushunchasi biologiyaga j.lomark, geologiyaga esa e.zyuss tomonidan kiritilgan bo’lsada, uning mohiyati to’g’risida ular biror aniq fikr bildirmaganlar. shu tufayli biosfyera to’g’risidagi talimotning asoschisi v.i.vyernadskiy hisoblanadi. sayyoramiz qiyofasining geologik davrlar mobaynida o’zgarib kelganligi qadimda faqat fizik-kimyoviy jarayonlar natijasi, deb qarab kelingan. www.arxiv.uz www.arxiv.uz • v.i.vyernadskiy birinchi bo’lib …

2 / 31

uchraydi. inson ham biosfyeraning tarkibiy qismidir. www.arxiv.uz • enyergiyaning aylanishi moddalarning aylanishi bilan chambarchas bog’liq. moddalar kichik (biologik) va katta doiralarda (geologik) aylanadi. biologik quruqlikda tuproq bilan organizm o’rtasida, gidrosfyerada esa organizm bilan suv o’rtasida sodir bo’ladi. geologik modda aylanish quruqlik bilan dunyo o’rtasidagi jarayondir. demak, biosfyera yaxlit, bir butun hosila ekanligi ravshan. • inson yer yuzasidagi hayot rivojlanishi (biogenez)ning navbatdagi bosqichi bo’lib, eng kuchli tabiiy omildir. u nafaqat yer sayyorasi, balki koinotni o’zgartirishga ham qodir. hozirda biosfyerani noosfyera (“fikrlovchi qobiq”)ga aylanishi kuzatilmoqda. v.i.vyernadskiyning fikricha noosfyera biosfyeraning qonuniy rivojlanishi natijasi bo’lib, inson bilan tabiatni o’zaro ongli aloqa munosabatlaridan iboratdir. www.arxiv.uz www.arxiv.uz • ekologik tizim va uning tuzilishi. ekologiyaning bosh tadqiqot ob’ekti-ekologik tizimdir, yoki ekotizim. u ma’lum maydondan iborat bo’lib, unda tirik organizmlar va ularni yashash muhitlari majmuasi moddiy-enyergetik va axborotlarning o’zaro ta’siri bilan birlashgan. “ekotizim” atamasi ilk bor ingliz botanigi l. tensli (1935) tomonidan taklif qilingan. ekotizim biror kattalikdagi yoki …

3 / 31

kum yoki biotsenoz mavjud bo’lib, unda yashovchi barcha tirik organizmlar jamlangan. biotop hamma turkum a’zolarining yashovchi makoni hisoblanadi. biotsenoz ko’p turdagi o’simlik, hayvonot olami va mikroorganizmlar vakillaridan iborat bo’lgan guruhlar makonidir. har bir tur, turli jins va yoshdagi zotlardan iborat ekotizimda mavjud bo’lib, populyatsiya (aholi)ni vujudga keltiradi. turkum a’zolari makonda bir-birlari bilan juda inoq yashashadi va o’zaro bog’liqdir. shuning uchun biotop va biotsenoz bir-biridan ajralmaydi va ular bir nom bilan, ya’ni biogeotsenoz, deb ataladi. biogeotsenoz-elementar tabiiy ekotizim, u tabiiy ekotizimlarning asosiy yashash shaklidir. biogeotsenoz uchun ma’lum o’simlik turi xos. shunga qarab bir xil biogeotsenozlarni u yoki bu ekologik turkumga oidligi aniqlanadi (archazorlar, to’qayzorlar, saksovulzorlar va boshq.). www.arxiv.uz www.arxiv.uz • ekologik omillar va ularni tavsifi. tirik organizmlarni o’rab turgan fizik qurshov yoki tevarak atrofdagi o’zaro bog’lanishlardagi shart-sharoitlar va ta’sirlar majmui muhit deb ataladi. odatda tabiiy va sun’iy muhitlar ajratiladi, ularning o’zaro bog’liqligini ekologik muhit tushunchasi ifodalaydi. tirik organizmlar asosan to’rtta muhitda: …

4 / 31

ngi sathi esa daraxtning bargi, shoxidir,eng yukori satxi –daraxtning o’zidir. biosfera ancha murakkab va yuksak darajada tashkil etilgan tizim bo’lib hisoblanadi. a.m.ivlyov (1986) bo’yicha tizimni faoliyati bu tashqi muhit ta‘siriga javoban, tizimda paydo bo’ladigan reaktsiyalar yig’indisi bo’lib, tizimni ichki xususiyatlari o’zgarishiga uni o’zining rivojlanishi olib keladi. bizningcha, a.m.ivlev qarashlarida ko’p chalkashliklar bor. www.arxiv.uz www.arxiv.uz birinchidan, tizim mavjudligi va faoliyatini olsak, ekotizim faoliyat qilmasdan oddiygina mavjud bo’lishi mumkin emas, faoliyat ko’rsatmasa ekotizim mavjudligini yo’qotadi. ikkinchidan ekotizimda tashqi ta‘sirga javoban reaktsiya paydo bo’lishini asoslab berish mumkin emas. iqlim, quyosh energiyasi, to’proq, jinslar, relef va boshqalarni tashqi omillar deb qarash mumkin. lekin bu omillarni biz ekotop (biotop) ga beogeotsenozni bir qismi sifatida birlashtiramiz. biogeotsenoz yoki ekotizimga nisbatan ular nafaqat tashqi balki ichki omil hisoblanadi. faraz qilaylik bu omillar ekotizimga ta‘sir qilmay qo’ysa nima bo’ladi? ma‘lum bir vaqt ekotizim faoliyatini davom etkazadi, masalan o’txo’r hayvonlar o’simlik qoldiqlaridan, yirtqich-konsumentlar esa, ular bilan oziqlanadi. shunday qilib …

5 / 31

entlar majmuasini bildirmaydi. elementlarning o’zaro bog’liqligi (har bir element hech bo’lmaganda bitta element bilan) muhim va ular bir butunlikni tashkil etadi. murakkab tizimlarda esa ular o’zaro bog’langan sathlarga bo’lingan. www.arxiv.uz www.arxiv.uz umumiy holda tizimlarni tashkil topishi deganda, uning elementlar tarkibi (komponentlari), tuzilishi (uning elementlari va satxlari o’rtasidagi munosabatlar yig’indisi), boshqaruv tizimi tuzilishi bilan mos holdagi faoliyati tushuniladi (masalan, organizmning asab markazi, ekotizimlarda konsumentlar va boshq.) www.arxiv.uz ekotizim tashkil topishining muhim farqli xususiyati, unda tirik organizmlarning bevosita (yoki bilvosita) ishtirok etishidir. tirik organizm singari har qanday ekotizim boshlanishiga (tug’ilish), yashash davriga (faoliyat) va tugashi (ekotizim parchalanishi, ekotsid) ga ega. yuqorida qayd etilganidek, ekotizimlar ierarxik tashkil topish xususiyatiga ega, ya‘ni uning ayrim elementlari qaralayotgan tizimning quyi va yuqori tartibini bildiradi. bu yerda shuni qayd etish lozimki, hozirgi vaqtda ko’pgina fanlar va olimlar tomonidan absolyut deb olingan dunyo modeli rad etilmokda. ushbu modelning o’rniga tizim sathlarining ierarxik tuzilishi qo’llanilmoqda. yu.a.kosigin (1971) moddalar tashkil …

6 / 31

ullar to’dasiga rejada har qanday shakl berishimiz mumkin, bunga qarama-qarshi biogeotsenoz o’lchamli kattalik bo’lib, mavujd tabiiy chegaralarga ega. ekotizimlar chegarasi boshqa tabiiy ob‘ektlar singari gorizontal (maydon) va vertikal (balandlik) bo’yicha bo’ladi. ekologiyada bunga afsuski kam e‘tibor berilmoqda. geografiya, geologiyani xaritalash lozim bo’lganligi uchun bu chuqur o’rganilgan. n.l.beruchashviliga (1990) kura chegara turlari quyidagilarga bo’linadi: aniq, agar o’tish qatorining kengligi tabiiy-xududiy majmuaga nisbatan ancha kichik bo’lsa; ketma-ket, agar o’tish qatorining kengligi tabiiy-xududiy majmuasi bilan barobar bo’lsa va ekoton – o’tish qatori bitta tabiiy-xududiy kompleksidan boshqasiga kesishsa, unda tabiiy-xududiy majmualar chegarasini aniqlash juda qiyin. www.arxiv.uz www.arxiv.uz xuddi shunday ekologiyada ekoton, ekotop yoki jamolar oralig’idagi o’tish mintaqasi bo’lib hisoblanadi. (masalan, dengizdagi yumshoq va qattiq gruntlar orasidagi chiziq). ekotonlar jamoasiga himoyalanuvchi jamoa turlarining katta qismi, ba‘zan esa faqat ekoton uchun tavsifli turlar kiradi. ekotonda bo’lgan turlar soni va populyatsiyalar jamoasi ko’p hollarda uning ikki tomondagi ekotizimlardagidan ko’proq bo’ladi. tirik organizmlar zichligi va xilma-xilliklarining ko’payish tendentsiyasi …

7 / 31

yoginlar va boshq.) qaysi balandlikda shakllanishiga bog’lik bo’lmagan holda, biogeotsenozda ham yuqori darajadagi toksonlarda ham teng ko’rsatkichda tavsiflanadi. n.l.beruchashvili bo’yicha biogeotsenozning yuqori chegarasi eng baland daraxtlar uchi bilan aniqlanadi. mualliflarning fikricha, bu biogeotsenoz, biotsenoz yig’indisi deb tushunilib, tashqi muhit qayta shakllanishi (o’zaro ta‘sir), ko’proq ( bu holda havo massasi) o’simlik qatlamlarida seziladi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz quyi chegarani belgilashda umumiy tushuncha yo’q. m.a.glazovskiy quyi chegarani o’simliklar tizimi ildizlarining asosiy qismi joylashgan (99% ko’proq) quyi sathdan o’tkazishni tavsiya qiladi. boshqa mualliflar esa, uni yumshoq va asosiy tog’ jinslari birlashgan joydan, sizot suvlari sathi-holatiga qarab, doimiy o’zgarmas harorat chuqurligi va boshqalar orqali o’tkazishni taklif qiladi. bu holatda ba‘zi neftgaz mavjud bo’lgan xududlarga yer yuzasidan 3-4 km chuqurlikda topilgan anaerob bakteriyalarni nima qilish kerak? ekotizimlarning vaqtinchalik chegaralari undan ham murakkabroq masala. vaqtning bir tomon yo’nalishiga bog’liq holda, uni ikki chegarasi haqida gapirish mumkin: ekotizim mavjudligining boshi va oxiri haqida. zamonaviy ekotizimlar mavjudligining oxiri- bu uning …

8 / 31

aza qilinadigan hududlar to’g’risida» (1993 y.), «suv va suvdan foydalanish to’g’risida» (2002 y.), «yer osti boyliklari to’g’risida» (2003 y.), «atmosfyera havosini muhofaza qilish to’g’risida» (1996 y.), «o’simlik olami va undan foydalanish to’g’risida» (1996 y.), «hayvonat olamini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to’g’risida» (1997 y.), biosfera, global eko tizim slide 2 slide 3 slide 4 slide 5 slide 6 slide 7 slide 8 slide 9 slide 10 slide 11 umumiy tushunchalar slide 13 slide 14 slide 15 ekotizimni tashkil topishi slide 17 slide 18 slide 19 slide 20 slide 21 slide 22 slide 23 slide 24 slide 25 slide 26 slide 27 slide 28 slide 29 slide 30 slide 31

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera"

biosfera, global eko tizim www.arxiv.uz biosfera, global eko tizim reja: 1. biosfyera to’g’risida tushuncha. 1. ekologik tizim va uning tuzilishi 1. ekologik omillar va ularni tavsifi www.arxiv.uz • biosfyera to’g’risida tushuncha. biosfyera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho’kindi tog’ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vyernadskiy biosfyera (yunoncha “bios”-hayot, “sfyera”-shar) deb nomlagan. biosfyera sayyoramizdagi “hayot qobig’i” hisoblanib, tirik organizmlarning o’zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil etadi. • v.i.vyernadskiy tushunchasiga ko’ra, biosfyeraga xozirgi vaqtda faqatgina yerning qobig’ida tarqalgan tirik organizmlar kirib qolmay, balki uning tarkibiga qadimgi davrlarda...

This file contains 31 pages in PPTX format (2.2 MB). To download "biosfera", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera PPTX 31 pages Free download Telegram