mardonova ruxshonaning oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi

PPTX 27 pages 3.3 MB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.3 MB

File type PPTX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (6 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

1-dars. sintaksis haqida umumiy tushuncha toshkent amaliy fanlar universiteti oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnaliahi 03-guruh talabasi mardonova ruxshonaning oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi fanidan tayyorlagan tadqimoti mustaqil soʻz turkumlarining bir-biriga koʻchishini aniqlash kirish o‘zbek tilida so‘zlar turkumlarga ajratiladi, har bir turkum o‘ziga xos grammatik va ma’nolik xususiyatlarga ega. biroq, ba’zi hollarda so‘zlar bir turkumdan boshqasiga o‘tishi mumkin. bu jarayonni so‘z turkumlarining ko‘chishi deb atashadi. so‘z turkumining o‘zgarishi uning sintaktik roli va ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. ko‘chish jarayonini aniqlash uchun bir nechta usul mavjud: sintaktik o‘rni, ma’no va qiyoslash. sintaktik o‘rin so‘zning gapdagi vazifasiga asoslanadi, ma’no esa so‘zning yangi ma’nosini ko‘rsatadi, qiyoslash esa so‘zning asl turkumi va yangi kontekstidagi funksiyasini solishtiradi. ushbu jarayon tilning o‘zgaruvchan va dinamik tabiati haqida ko‘p ma’lumot beradi. so‘zlarning turkumlar o‘rtasidagi o‘zgarishi tilning kommunikatsiya ehtiyojlariga moslashuvchanligini ko‘rsatadi. § otning ma’noviy xususiyatlari yakka shaxs, joy, narsa nomlarini; bir turdagi jonli va jonsiz narsa-buyum, voqea-hodisa, harakat-holatlarni atab keladigan so‘zlar ot …

2 / 27

mlari: karim, ergash, vohidov, nurullayeva, sheroziy, nihoniy joy nomlari: xorazm, farg‘ona, urganch, boltiqbo‘yi, kavkazorti, uraloldi turdosh ot bir turdagi shaxs, narsa, o‘rin-joy, faoliyat-jarayon nomini bildiruvchi otlar turdosh otlar deyiladi. turdosh otlar quyidagilar: shaxs oti: kishi, chol, qiz shaxs otlari kim? so‘rog‘iga javob bo‘lib, kishilarning yashash joyiga, mansab-unvoniga, kasb-koriga, ijtimoiy holatiga, qarindoshlik darajasiga, nasl-nasabiga ko‘ra nomlab keladi: shaharlik, rais, suvchi, xola, xo‘ja; narsa oti: o‘roq, palto, kitob narsa otlari nima? so‘rog‘iga javob bo‘lib, jonli va jonsiz narsalarni bildiradi: it, ot, kiyim, tufli, ruchka; o‘rin-joy oti: uy, maktab, ishxona, sayilgoh, gulzor qayer? so‘rog‘iga javob bo‘lib, o‘rin-joy ma’nosini bildiruvchi otlar o‘rin-joy otlari deyiladi. bunday otlar narsalik ma’nosini ham o‘zida ifoda etadi. shuning uchun ular nima? so‘rog‘iga ham javob bo‘ladi: do‘kon, qasr, dahliz; faoliyat-jarayon otlari: ezmalik, chorvachilik, loygarchilik, terim, ko‘rik, chopiq. aniq va mavhum otlar aniq otlar daraxt, qalam kompyuter, choynak mavhum otlar yaxshilik, zulm sevgi, do‘stlik yakka otlar va to‘da otlar yakka otlar …

3 / 27

gi jadvalga joylashtiring. 11-mashq. rasmda tasvirlangan joyga diqqat qiling. ma'no kengayishi yoki torayishi: bu jarayon ma'nodagi o‘zgarishlar orqali amalga oshadi. misol:"yosh" (sifat): yosh bola (shaxsning yoshligini ifodalovchi sifat). "yosh" (ot): yosh avlod (bu yerda yosh guruhni, ya’ni yosh avlodni anglatadi). tahlil: so‘zning asosiy vazifasi o‘zgarib, yangi ma’no qatlamlarini hosil qiladi. "yosh" avval sifat bo‘lsa, yangi kontekstdagi ma'nosi tufayli ot vazifasida ishlatilgan. grammatika talabidan kelib chiqib bu jarayon so‘zning vazifasiga qarab o‘zgarishidan kelib chiqadi. misol:"bilimdon" (sifat): bilimdon bola (bilimi ko‘p bo‘lgan shaxsni tasvirlaydi). "bilimdon gapirdi" (ot): bu yerda "bilimdon" sifat vazifasidan chiqib, gapiruvchi shaxsni ifodalayotgan otga aylangan. tahlil: jumladagi vazifa va rol so‘zning turkumini aniqlaydi. ma’noda uncha katta o‘zgarish bo‘lmasa-da, so‘zning grammatik funktsiyasi o‘zgaradi. sintaktik kontekstga moslashish so‘zning gapdagi joylashuvi va sintaktik o‘rni uni boshqa turkumga o‘tkazadi. misol:"yashil" (sifat): yashil barg (rangni ifodalovchi sifat). "yashil bu yil moda bo‘ldi" (ot): bu yerda "yashil" rangning o‘zi haqida gap ketmoqda, ya’ni ot sifatida …

4 / 27

arakatni anglatadi ("tashakkur qildi"). natijaviy funksiya: bu jarayon natijasida "tashakkur" ot sifatidagi ma’nosini saqlagan holda, fe’l sifatida ishlaydi. qo‘shimcha misollar: "rahmat" (ot) → "rahmat aytdi" (fe'l). "e’tirof" (ot) → "e’tirof etdi" (fe'l). "bayon" (ot) → "bayon qildi" (fe'l). fe'ldan otga o‘tish jarayonning sabablari: abstrakt ma’noni ifodalash: "so‘rashdi" so‘zi harakat yoki jarayonni ifodalaydi (fe’l vazifasi). "so‘rash" so‘zi ot sifatida bu jarayonni umumiy tushuncha sifatida tasvirlaydi. bu, odatda, tushuncha, hodisa yoki jarayonni nomlash ehtiyojidan kelib chiqadi. ma'no kengayishi yoki umumlashuvi: fe’l ma’nosi kengayib, harakatni bildiruvchi jarayondan abstrakt hodisani anglatishga o‘tadi. "so‘rash" bu yerda muloqot qilishning odobli shakli sifatida tushuniladi. tahlilning bosqichlari: boshlang‘ich holat: so‘rashdi so‘zi fe’l bo‘lib, vaqtga va shaxsga bog‘liq harakatni bildiradi. nomlash jarayoni: fe’lning ma’nosi torayib, faqat harakatni emas, balki bu harakatning nomini ifodalovchi otga aylanadi ("so‘rash"). natijaviy funksiya: bu jarayon natijasida fe’l bo‘lgan so‘z otning sintaktik vazifasini bajaradi va harakatning o‘zi emas, balki tushunchasi tasvirlanadi. qo‘shimcha misollar: "yurdi" (fe'l) …

5 / 27

t xususiyatni ifodalaydi (boy odam). ko‘plik va umumlashuv: "-lar" qo‘shimchasi yordamida u shaxslar guruhini bildiruvchi otga aylanadi (boylar). sintaktik rolning o‘zgarishi: otga aylangan "boylar" gapning ega yoki boshqa sintaktik rolini bajaradi. qo‘shimcha misollar: "yosh" (sifat) → "yoshlar kelajagi bizning qo‘limizda" (ot). "bilimli" (sifat) → "bilimlilar bu masalani muhokama qilishdi" (ot). "chiroyli" (sifat) → "chiroylilar ko‘rgazmada qatnashishdi" (ot). sonlardan otga o‘tish jarayonning sabablari: kontekstda sonning yangi funksiyasini qabul qilishi: "yetti" dastlab miqdorni ifodalovchi son sifatida ishlatiladi (masalan, yetti ta kitob). lekin gapda "yettida" shaklida qo‘llanilganda, son vaqtni ifodalaydigan ot vazifasiga o‘tadi. bu yerda u ma’noda "soat yetti" degan tushunchaga mos keladi. grammatik shakllanish va sintaktik rol: "-da" qo‘shimchasi yordamida sonning vazifasi o‘zgaradi. u endi vaqtni (joyni ham ifodalay oladi) belgilovchi ot vazifasida ishlaydi. tahlilning bosqichlari: boshlang‘ich holat: "yetti" faqat sonni bildiradi, ya’ni miqdor ma’nosini anglatadi (yetti ta qush). grammatik shakllanish: "-da" qo‘shimchasi bilan kelganda, "yetti" vaqtni yoki holatni ifodalaydigan otga aylanadi …

6 / 27

. tahlilning bosqichlari: boshlang‘ich holat: "yetti" faqat sonni bildiradi, ya’ni miqdor ma’nosini anglatadi (yetti ta qush). grammatik shakllanish: "-da" qo‘shimchasi bilan kelganda, "yetti" vaqtni yoki holatni ifodalaydigan otga aylanadi (yettida ko‘rishamiz). yangi sintaktik funksiya: otga aylangan so‘z gapda vaqtni bildiruvchi aniqlovchi vazifasini bajaradi. qo‘shimcha misollar: "o‘n" (son) → "o‘nda boshlaymiz" (ot). "uch" (son) → "uchda kelamiz" (ot). "besh" (son) → "beshda to‘xtaymiz" (ot). ko‘makchi so‘zlardan boshqa turkumlarga o‘tish jarayonning sabablari: ma’noning kengayishi yoki abstraktlashuvi: dastlab "oldin" so‘zi vaqtni ifodalovchi ravish sifatida ishlatiladi (u bu ishni oldin qilgan). ammo "oldin gapirish kerak" jumlasida u vaqtni ifodalovchi otga aylanadi, ya’ni "birinchi navbatda" degan tushunchani bildiradi. sintaktik vazifaning o‘zgarishi: ravishning otga aylanishi gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘liq. bu yerda "oldin" nafaqat vaqtni, balki hodisaning ustuvorligini bildiradi va otga xos bo‘lgan rolni bajaradi. tahlilning bosqichlari: boshlang‘ich holat: "oldin" vaqtni bildiruvchi ravish bo‘lib ishlatiladi. ma’no kengayishi: jumla tarkibida "oldin" umumiy tushuncha yoki hodisa sifatida ishlatilganda, …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mardonova ruxshonaning oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi"

1-dars. sintaksis haqida umumiy tushuncha toshkent amaliy fanlar universiteti oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnaliahi 03-guruh talabasi mardonova ruxshonaning oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi fanidan tayyorlagan tadqimoti mustaqil soʻz turkumlarining bir-biriga koʻchishini aniqlash kirish o‘zbek tilida so‘zlar turkumlarga ajratiladi, har bir turkum o‘ziga xos grammatik va ma’nolik xususiyatlarga ega. biroq, ba’zi hollarda so‘zlar bir turkumdan boshqasiga o‘tishi mumkin. bu jarayonni so‘z turkumlarining ko‘chishi deb atashadi. so‘z turkumining o‘zgarishi uning sintaktik roli va ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. ko‘chish jarayonini aniqlash uchun bir nechta usul mavjud: sintaktik o‘rni, ma’no va qiyoslash. sintaktik o‘rin so‘zning gapdagi vazifasiga asoslanadi, ma’no esa so‘zning yangi ma’n...

This file contains 27 pages in PPTX format (3.3 MB). To download "mardonova ruxshonaning oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: mardonova ruxshonaning oʻzbek t… PPTX 27 pages Free download Telegram