marjinalizm ta’limoti va neoklassik iqtisodiy maktablar

PPTX 32 pages 607.9 KB Free download

32 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 607.9 KB

File type PPTX

Pages 32

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 32

1-mavzu: “iqtisodiy ta`limotlar tarixi” faniga kirish. fanning predmeti va o`rganish usullari. mavzu:marjinalizm ta’limoti va neoklassik iqtisodiy maktablar. reja: 1)marjinalizm iqtisodiy ta`limotining shakllanishi va umumiy ta`rifi. 2) marjinalizm iqtisodiy ta`limotining rivojlanish bosqichlari. 3) marjinalizmning amerika maktabi xususiyatlari. 1. marjinalizm (inglizcha – me'yorli) asoschilari ingliz iqtisodchisi stenli jevons (1835–1882), avstriyalik karl menger (1840–1921), shveytsariyada yashagan fran-suz leon valras (1834–1910)lari. ularning tahlili asosida ne‘matlarni ishlab chiqarish jarayoni (taklif) emas, balki talabning shakllanishi, tovar va xizmatlarning foydaliligi tadqiqoti yotadi. subyektiv yo’nalish vakillarining tadqiqotidagi asosiy dastak – bu me‘yorli (marjinal) tahlil bo’lib, mazkur maktabning nomi ham (marjinalizm) shundan kelib chiqqan. f.vizer, e.bem-baverk, a.marshall, k.viksell va ko’plab boshqa atoqli iqtisodchilar marjinalizm metodologiyasidan foydalanadilar va uni rivojlantiradilar. leon valras vilfredo pareto jon beyts klark uilyam stenli jevons metodologiya. iqtisodiy jarayonlarni subyektiv – psixologik metod asosida tahlil qilish marjinalizm nazariyasiga xosdir. iqtisodiy hodisa va jarayonlar kishilarning psixologiyasi, subyektiv talqinga asoslanib tushuntirilib beriladi. masalan, klassiklar bo’yicha tovar qiymati kishilarning …

2 / 32

adigan qilib tovarlarni sotib olishga taqsimlaydi. demak, marjinalizm nazariyasi markazida o’z foydasini maksimallashtirishga intiluvchi firma (ishlab chiqaruvchi) va xarid qilingan ne’matlardan maksimal foydalilik olishga intiluvchi alohida iste’molchi turadi. me’yorli foydalilik nazariyasi va buyumning sub’ektiv qimmati. asosiy e’tibor ishlab chiqarish va taklifni o’rganishga qaratilgan klassik iqtisodiy nazariyadan farqli o’laroq, marjinalistlar, eng avvalo, iste’mol va talabni tahlil qildilar. shu bois, ular iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishni kishilarning ehtiyojini o’rganishdan, buyumning foydalilik mezonini qidirishdan boshladilar. buyumning qimmatini aniqlashda marjinalistlar klassiklarga nisbatan butunlay boshqacha yondashdilar. agar klassiklar tovar qiymatini (qimmatini) uni ishlab chiqarishga ketgan xarajatlar bilan aniqlagan boʼlsalar, marjinalistlar tovar qimmati asosida ikki omil – foydalilik va buyumlarning kamyobligi yotadi deb hisobladilar. bu bilan a.smitning buyumning qiymatini (qimmatini) foydalilik bilan aniqlash mumkin emas, negaki hayotda eng foydali bo’lgan havo va suvning qiymati yo’q, degan «smitcha ziddiyat»ga barham berildi. «hech bir narsa suvdan ko’ra foydali emas, – deb yozadi a.smit, – lekin unga u – bu …

3 / 32

suvning foydaliligi juda yuqori: agar chanqovni qondirishga boshqa bironta koʼzada suv boʼlmasa. beshinchi yoki oltinchi koʼzadagi suvning foydaliligi ancha kam: u gullarga suv quyish yoki pol yuvishga ishlatiladi. oʼninchi koʼzaga kelsak, u umuman ortiqcha boʼlishi mumkin. uy javonida uning egasiga, misol uchun, yetti juft etik yetarli; qolganlari javonda faqat joyni band qiladi va ularni kiyib ulgurmasdanoq modadan chiqib qolishi mumkin. foydalilikning pasayib borishi buyumning haqiqiy qimmati nima bilan (uning eng koʼp, oʼrtacha yoki eng kam foydaliligi bilan) aniqlanishini tushunishda yordam beradi. avstriya maktabi vakillari nazariyasiga koʼra, konkret qimmat eng kam, yoki meʼyorli foydalilik bilan aniqlanadi. meʼyorli foydalilik nazariyasiga binoan tovarlar narxi asosida mehnat sarflari bilan aniqlanadigan qiymat emas, balki ushbu buyumning foydaliligi yotadi. meʼyorli foydalilik nazariyasi tarafdorlari tovarda mujassamlashgan mehnat natijasi sifatidagi qiymatga foydalilik kategoriyasini, odamning narsaga boʼlgan munosabatini ifodalovchi subʼektiv baholashni qarshi qoʼyadi foydalilikka asoslangan bu nazariyaning boshlang’ich nuqtasi – ehtiyojlarning to’yinish qonuni (gossenning birinchi qonuni)ni bildiradi: inson ehtiyojining …

4 / 32

hal etishga imkon beruvchi formula – «ochil dasturxondir». me’yorli foydalilik nazariyasiga binoan tovarlar narxi asosida mehnat sarflari bilan aniqlanadigan qiymat emas, balki ushbu buyumning foydaliligi yotadi. me’yorli foydalilik nazariyasi tarafdorlari tovarda mujassamlashgan mehnat natijasi sifatidagi qiymatga foydalilik kategoriyasini, odamning narsaga bo’lgan munosabatini ifodalovchi sub’ektiv baholashni qarshi qo’yadi. qiymatning mehnat nazariyasida mehnat sarflarining bevosita o’lchovi ish vaqti hisoblanadi. tovar qiymati induvidual ish vaqti bilan emas, balki ijtimoiy zaruriy atalmish ish vaqti bilan o’lchanadi. ijtimoiy zaruriy ish vaqti me’yorl ishlab chiqa-rish sharoitda, o’rtacha mahorat va mehnat intensivligida muayyan iste’mol qiymatni ishlab chiqarishga ketgan vaqt bilan ifoda-lanadi. oddiy qilib aytganda, qiymat ishlab chiqarishda yaratiladi, bozorda esa namoyon bo’ladi. mana shu erda me’yorli foydalilik nazariyachilari e’tiroz bildiradilar. uning ma’nosi nimadan iborat? agar tovar bozorda xarid qilingan bo’l-sa, bu jarayon o’sha tovarni ishlab chiqarishga kimdir sarflagan ijtimoiy zaruriy mehnat xarajatlarini baholash uchun amalga oshirilmaydi, balki bu tovar xaridor uchun muayyan foydali sama-raga ega bo’lganligi uchun, …

5 / 32

donni misol qilib olamiz. qariya uchun ularning ahamiyati qanday? birinchi qopdagi don ochdan o’lmaslik uchun kerak, ikkinchisi oziq-ovqat sifatini yaxshilash uchun ishlatiladi, uchinchisi - uy parrandalarini boqish uchun, to’rtinchisi - pivo tayyorlash uchun, beshinchisi esa vaqtxushlik (to’ti qushlarga ovqat berish) uchun ishlatiladi. barcha qoplar bir xil qimmatga ega. ammo lekin ularni qariya uchun foydaliligi pasayib borish tartibida joylashtirsak, unda birinchi qopdagi bug’doy eng yuqori qimmatga ega: u qariyaning hayot kechirishi uchun zarur. qariya uchun oxirgi, to’tiqushlarni boqish uchun mo’ljallangan qop eng kam qimmatga ega. agar unga ayirboshlash taklif qilinsa (aytaylik, bir qop don boltaga) u aynan shu beshinchi qopning foydaliligiga qarab ish tutadi. klark fikricha xayoliy statik ijtimoiy ishlab chikarishga operatsiyalarning uzgarmas xususiyati xosdir, bunda doimo avvalgi texnologik jarayonlarda yaxshi ma`lum. usha boyliklar yaratilaveradi, boylik xajmi bunda usmaydi va kamaymaydi. er xam bir mexnat kurollari yordamida ishlanadi, usha xosil olinadi, boshkacha aytganda, ishlab chikarish organizmi uz shaklini uzgartirmaydi. demak, bu …

6 / 32

lish mumkinki, me’yorli foydalilik miqdori mazkur tovar miqdoriga va unga bo’lgan iste’mol darajasiga bog’liq. har bir alohida buyum (tovar)ning me’yorli foydaliligi konkret va shu bilan birga sub’ektivdir. birinchi ko’zadagi suvning foydaliligi juda yuqori: agar chanqovni qondirishga boshqa bironta ko’zada suv bo’lmasa. beshinchi yoki oltinchi ko’zadagi suvning foydaliligi ancha kam: u gullarga suv quyish yoki pol yuvishga ishlatiladi. o’ninchi ko’zaga kelsak, u umuman ortiqcha bo’lishi mumkin. uy javonida uning egasiga, misol uchun, etti juft etik etarli; qolganlari javonda faqat joyni band qiladi va ularni kiyib ulgurmasdanoq modadan chiqib qolishi mumkin. foydalilikning pasayib borishi buyumning haqiqiy qimmati nima bilan (uning eng ko’p, o’rtacha yoki eng kam foydaliligi bilan) aniqlanishini tushunishda yordam beradi. avstriya maktabi vakil-lari nazariyasiga ko’ra, konkret qimmat eng kam yoki me’yorli foydalilik bilan aniqlanadi. xaridor o’zi uchun yagona bo’lgan, bir juft etik uchun ettinchi etikka qaraganda ko’p haq to’lashga tayyor. unga birinchi juft etikka qaraganda, ettinchisining foydasi ancha kam. demak, …

7 / 32

giga teng) xaridor bo’lsa, unda narx 100 dan 300 gacha bo’lgan chegarada tebranib turadi. lekin bozor ishtirokchilari qancha ko’p bo’lsa, bozor qiymati chegarasi imkoniyatlari shuncha kam bo’ladi (edjuort teoremasiga muvofiq). marjinalistlar, davlatning iqtisodiyotga aralashmaslik qoidasi bosh mezon hisoblangan iqtisodiy fanda yangi klassik yo’nalishning boshlanishiga asos soldilar. yangi klassiklarning tasdiqlashicha, bozor mexanizmi xo’jalik jarayonlarini o’zi tartiblashga, ishlab chiqarish va iste’mol o’rtasida muvozanat o’rna-tishga qodir, erkin bozorning o’zaro ta’siri asosida shakl-lanadigan munosabatlarga davlatning aralashuvi esa, muvozanat-ning buzilishiga, iqtisodiy samaradorlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. shuning uchun yangi klassik yo’nalish vakillari xususiy tadbirkorlik va bozor imkoniyatlaridan to’la foydalanish uchun kurashdilar. a.smit an’analarini davom ettirgan holda, yangi klassiklar universal iqtisodiy qonuniyatlarni keltirib chiqarishga harakat qildilar. ular marjinalizm metodologiyasiga suyangan holda, iqtisodiy fanning asosiy bo’limlarini o’z ichiga oluvchi bir butun nazariy tizim yaratdilar. xususan, firma daromadlarni taqsimlash, bozor muvozanati nazariyalari ancha takomillashtirildi, iste’mol tanlovi, umumiy (barcha bozorlar uchun) muvozanat nazariyalari yaratildi. o’sha davrdagi yangi klassiklarning ilmiy …

8 / 32

ish bilan birga siyosiy iktisodn xam kizikib urgangan.1863 yilda manchester shaxridagi kollejga siyosiy iktisod ukituvchisi bulib ishga kirdi. oradan kup vakt utmasdan iktisodiy mavzudagi uning asosiy asarlari e`lon kilindi. ular kuyidagilar: «siyosiy iktisod nazariyasi»(1871), «fan tamoyillari» (1874) va boshkalar. xix asrning oxirigacha u.jevons va uning asarlari uzining kuchli matematik ifodasi tufayli ukuvchilar tomonidan tulik e`tibor bilan kabul kilinmadi. lekin uning goyalaridagi sub`ektivizm asosiy ilmiy asarlarida anik uz urnini topgan edi. masalan, iste`mol, talab, foydalilik xakida uz xolicha tushunchalar berish bilan birga u.jevons tovarlar narxi uning me`yoriy foydaliligi bilan funktsional boglikdir, deb kursatadi. shuningdek, olim klassiklarning rakobat xakidagi fikrlarini qo’llab, sotuvchi va oluvchi uzaro mulokatda bulib kerakli ma`lumotni bir-biridan olish mumkin deb kursatadi. natijada u kuyidagi xulosani keltirib chikaradi: bozordagi sotuvchilar (sub`ektlar) insonlar extiyoji uchun zarur bulgan tovarlarni muxayyo kilib, ularning iste`mollarini tularok kondiradilar. shu fikri bilan u.jevons dastlabkilardan bulib, me`yoriy taxlilni maydonga tashlaydi va marjinalizm asoschilaridan biriga aylanadi. (1834-1910) marjinalizmning …

Want to read more?

Download all 32 pages for free via Telegram.

Download full file

About "marjinalizm ta’limoti va neoklassik iqtisodiy maktablar"

1-mavzu: “iqtisodiy ta`limotlar tarixi” faniga kirish. fanning predmeti va o`rganish usullari. mavzu:marjinalizm ta’limoti va neoklassik iqtisodiy maktablar. reja: 1)marjinalizm iqtisodiy ta`limotining shakllanishi va umumiy ta`rifi. 2) marjinalizm iqtisodiy ta`limotining rivojlanish bosqichlari. 3) marjinalizmning amerika maktabi xususiyatlari. 1. marjinalizm (inglizcha – me'yorli) asoschilari ingliz iqtisodchisi stenli jevons (1835–1882), avstriyalik karl menger (1840–1921), shveytsariyada yashagan fran-suz leon valras (1834–1910)lari. ularning tahlili asosida ne‘matlarni ishlab chiqarish jarayoni (taklif) emas, balki talabning shakllanishi, tovar va xizmatlarning foydaliligi tadqiqoti yotadi. subyektiv yo’nalish vakillarining tadqiqotidagi asosiy dastak – bu me‘yorli (marjinal) tahlil b...

This file contains 32 pages in PPTX format (607.9 KB). To download "marjinalizm ta’limoti va neoklassik iqtisodiy maktablar", click the Telegram button on the left.

Tags: marjinalizm ta’limoti va neokla… PPTX 32 pages Free download Telegram