raqamli kriminalistika asoslari

DOCX 47 pages 26.5 MB Free download

47 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.5 MB

File type DOCX

Pages 47

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 47

o‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalar universiteti kiberxavfsizlik fakulteti kiberxavfsizlik va kriminalistika kafedrasi individual loyiha mavzu: raqamli kriminalistika asoslari. guruhi: csp043 bajardi : oripov faxriddin a’zamjon o‘g‘li tekshirdi : murodov ma’murjon ma’rupovich toshkent – 2024 2 mundarija kirish 3 1. nazariy qism. raqamli kriminalistikaning ilmiy asosi 7 1.1 raqamli kriminalistika va raqamli dalillardan foydalanish tarixi 7 1.2 raqamli kriminalistikaning yuzaga kelishi (1985–1995) 10 1.3 raqamli kriminalistikaning xozirgi davri (2005–2020) 13 1.4 raqamli kriminalistika tushunchasi va asosiy yo‘nalishlari 15 1.5 raqamli dalil turlari 18 1.6 dalillarni yig‘ish, saqlash va qayta ishlash usullari 20 1.7 xavfsizlik buzilishlarining asosiy turlari 21 1.8 malware tahlili va raqamli jinoyatchilikka qarshi choralar 22 1.9 raqamli kriminalistikaning kelajagi 23 1.10 o‘zbekiston qonunlari doirasida raqamli kriminalistika 25 2. asosiy qism. forensika vositalari va dasturlari bilan ishlash. 28 2.1 forensika vositalari va dasturlari (masalan, encase, ftk, autopsy) 28 2.2 forensika vositalari 30 2.3 forensika …

2 / 47

va yig‘ish; · topilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va qayta ishlash; · jinoyat tafsilotlarini aniqlash va sudda isbotlash uchun dalillarni taqdim etish. hozirgi raqamli asrda texnologiyalar va internet tarmoqlari hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. shaxsiy va korporativ axborotlar son-sanoqsiz raqamli platformalarda saqlanadi va foydalaniladi. shu bilan birga, texnologiyalarning rivojlanishi bilan ularni suiste'mol qilish xavfi ham oshib bormoqda. hozirgi kunda kiberjinoyatlar dunyo miqyosida eng xavfli muammolar qatoriga kiradi. masalan: · shaxsiy ma'lumotlarning o‘g‘irlanishi: elektron pochta yoki ijtimoiy tarmoq hisoblariga ruxsatsiz kirish. · moliyaviy firibgarliklar: onlayn to‘lov tizimlaridagi firibgarlik, kredit kartalar ma'lumotlarini o‘g‘irlash. · kiberhujumlar: davlat va korporativ serverlarga xakerlik hujumlari. · ransomware (talabnoma dasturlar): foydalanuvchi ma'lumotlarini shifrlab, ularni ochish uchun to‘lov talab qilish. raqamli jinoyatlar nafaqat iqtisodiy zarar keltiradi, balki milliy xavfsizlikka ham tahdid soladi. shu sababli, jinoyatlarni aniqlash va ularning oldini olish uchun raqamli kriminalistika fani rivojlanmoqda. bu yo‘nalish raqamli muhitda sodir bo‘lgan jinoyatlarni o‘rganish va dalillarni ilmiy asosda tahlil qilishni o‘z …

3 / 47

g izchil zanjirini ta'minlash (bunda ularning haqiqiyligi va ishonchliligi saqlanadi). · jinoyatlarning mexanizmini aniqlash va kelgusidagi tahdidlarning oldini olish choralarini ishlab chiqish. ushbu loyiha quyidagi vazifalarni amalga oshirishni o‘z oldiga qo‘yadi: 1. asosiy tushunchalar va tamoyillarni aniqlash: · raqamli kriminalistika fani haqida ilmiy nazariy ma’lumotlarni yig‘ish. · jinoyatlarning raqamli muhitda sodir bo‘lish mexanizmlarini o‘rganish. 2. dalillarni yig‘ish va tahlil qilish usullarini yoritish: · zamonaviy forensika vositalari (masalan, encase, autopsy) imkoniyatlarini o‘rganish. · dalillarni qayta ishlashning xalqaro standartlarini tahlil qilish. 3. o‘zbekiston qonunchiligida raqamli kriminalistika o‘rni va rivojlanishi: · kiberjinoyatchilikni aniqlash va oldini olishda huquqiy bazaning ahamiyatini o‘rganish. raqamli kriminalistika so‘nggi o‘n yilliklarda quyidagi bosqichlarni bosib o‘tdi: 1. 1990-yillar: dastlabki kompyuter jinoyatlarini o‘rganish va dalillarni tiklash vositalarining paydo bo‘lishi. 2. 2000-yillar: global tarmoq jinoyatlari va kiberxavfsizlikka oid tadqiqotlarning kengayishi. 3. hozirgi davr: sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlarni (big data) tahlil qilish va bulutli texnologiyalar yordamida jinoyatlarni tekshirishning yangi usullari. kiberjinoyatlar global …

4 / 47

(2013–2014): · tavsif: yahoo kompaniyasiga qilingan kiberhujum natijasida jami 3 milliard foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlangan. bu tarixdagi eng yirik ma’lumotlar buzilishi bo‘lib, kompaniya moliyaviy va obro‘-e’tibor jihatidan katta zarar ko‘rgan. · ahamiyati: bu hodisa kompaniyalarning o‘z axborot tizimlarini qanchalik zaif bo‘lishini va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish zarurligini ko‘rsatdi. colonial pipeline hujumi (2021): · tavsif: aqshdagi eng yirik quvur tizimiga qilingan ransomware hujumi natijasida tizim ishlamay qoldi va mamlakatning sharqiy sohilidagi yoqilg‘i ta’minoti izdan chiqdi. bu hujum natijasida kompaniya $4.4 million to‘lov qilishga majbur bo‘ldi. · ahamiyati: strategik infratuzilmalarni himoya qilishdagi kiberxavfsizlikning ahamiyatini ko‘rsatib berdi. umuman olganda, raqamli kriminalistika bugungi raqamli davrning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda asosiy qurol sifatida qaraladi. ushbu soha faqat jinoyatlarni tekshirish bilan cheklanib qolmay, balki axborot xavfsizligini ta’minlash, texnologiyalarni mas’uliyatli va qonuniy foydalanishni rag‘batlantirishga ham xizmat qiladi. shu sababli, raqamli kriminalistika nafaqat texnologiyalar bilan ishlovchi mutaxassislar uchun, balki jamiyatning barcha qatlamlari uchun dolzarb ahamiyatga …

5 / 47

osiy vektorlardir. zamonaviy elektron kompyuterlar xx asrning ikkinchi yarmida rivojlandi. elektron hisoblash loyihasi tarixi 1947-yilga, kompyuter asrining boshlanish davriga borib taqaladi hamda biz hali ham bu davrning o‘rtasidamiz. 1947-yildan beri kompyuterlarda texnologik jihatdan juda katta o‘zgarishlar yuz berdi. avvaliga ularni boshqarish uchun foydali qismlarga ajratish imkoniyatlari, so‘ngra esa oddiygina qo‘lda ko‘tarib yurish uchun qulaylik yaratildi. xususan, raqamli kriminalistika qisqa tarixga ega yangi sohadir. shuning uchun biz raqamli kriminalistika hamjamiyatlari uchun muhim bo‘lgan voqealar asosida uning tarixini ayrim davrlarga bo‘lishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. jumladan, tarixdan oldingi davr, yuzaga kelishi, rivojlanishi va xozirgi davr. biz yoritmoqchi bo‘lgan tarixdan oldingi davr 1985-yilgacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi. bu davrga oid tarixiy hujjatlarning juda kam bo‘lishi ajablanarli emas, chunki sodir bo‘lgan voqealarning aksariyati raqamli kriminalistik amaliyotga yo‘naltirilmagan. aslida, bu atamaning o‘zi mavjud emas edi. 1960-yillardan 1980-yillarning boshlariga qadar kompyuterlar asosan sanoat qurilmalari bo‘lib, ular korporatsiyalar, universitetlar, tadqiqot markazlari va davlat idoralariga tegishli bo‘lgan. …

6 / 47

zimlarining xavfsizligi uchun javobgar bo‘lishgan. tizim ma’lumotlari qayta ishlash samaradorligi va aniqligini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, u o‘sha paytda juda qimmat bo‘lgan. haqiqatan ham, ushbu ma’lumotlar kompyuter xavfsizligiga birinchi tizimli yondashuvni tashkil etgan. ushbu sa’y-harakatlarning samarasi shundaki, tekshiruvlar davomida to‘plangan ma’lumotlar qonunbuzarliklarni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin edi aqsh mudofaa vazirligi, ichki daromadlar xizmati (irs) va federal qidiruv byurosi (fqb) kabi tashkilotlar huquqni muhofaza qiluvchi tashkilotlarning ixtiyoriy agentlaridan iborat vaqtinchalik guruhlar tuzdilar, hamda ularga boshlang‘ich kompyuter ta’limi berildi. kompyuter savodxonligi bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lgan tergovchilar an’anaviy tergovchilarga asosan kompyuterlarda saqlangan ma’lumotlar va kirish jurnallari (log)dan ma’lumotlar olishda yordam berishgan. odatda, kompyuter savodxonligi bo‘yicha tayyorlangan maxsus tergovchilar tizim administratorlari bilan hamkorlikda ishlashgan. biroq ushbu harakatlarda raqamli ekspertiza amaliyoti yoki uning axloqiy qoidalari umuman aks etmagan edi. bajariladigan harakatlar bajaruvchi subyektning o‘ziga bog‘liq bo‘lib, hech qanday qoida yoki tartibga amal qilmagan. kliff stollning 1990-yildagi “kakkuning tuxumi” kitobida dastlabki raqamli ekspertiza amaliyoti va …

7 / 47

zimlarga ham kirayotganini tushunib yetdi. va nihoyat o‘sha davr tizimlarida ishlayotgan vositalar va tajribalar yordamida u o‘z tashabbusi bilan xakerlarning zararli harakatlarini real vaqtda qayd etish usulini ishlab chiqdi. boshlang‘ich kompyuter savodxonligi bilan mutaxassis tayyorlash va bu sohada mustaqil tadqiqot va tergov olib boruvchilarning shakllanishi ushbu davrni belgilovchi xususiyatlar hisoblanadi. bu davrda raqamli kriminalistika uchun ishlab chiqilgan maxsus tashkilotlar, tuzilmalar, protseduralar, treninglar yoki vositalar detyarli mavjud bo‘lmagan. operatsion tizim vositalari va yordamchi dasturlardan an’anaviy ilmiy yoki tergov muammolarini hal qilish uchun ishlatilgan. 1.1.rasm. raqamli kriminalistika. 1.2 raqamli kriminalistikaning yuzaga kelishi (1985–1995) 1980-yillarning boshlarida ibm shaxsiy kompyuterlarining paydo bo‘lishi insoniyat jamiyatida katta bir portlashga sabab bo‘ldi. shaxsiy kompyuterlar qudratli bo‘lishiga qaramay, nisbatan juda kam dasturlarga ega bo‘lib, foydalanish uchun qulay bo‘lmagan. ammo havaskorlar uchun bu juda katta imkoniyat edi. bunga qiziquvchilarning aksariyati ilgari commodore 64, radio shack trs-80 yoki ataris bilan ishlagan foydalanuvchilar bo‘lishgan. ushbu dastlabki komyuterlar havaskorlarga dastur kodlarini yozish …

8 / 47

minalistik amaliyotga bag‘ishlangan birinchi tashkilot – “kompyuter tergovi mutaxassislarining xalqaro assotsiatsiyasi” (iacis) ning ustav a’zolari bo‘lishgan. yuqoridagilardan tashqari boshqa ko‘plab shaxslar ham bor edi. ularning o‘ziga xos jihatlari shunda ediki, bu shaxslarning barchasi kompyuterlarning ushbu sohadagi jinoyat ishlarini tergov qilishda hal qiluvchi rol o‘ynashi, xususan, ularning muhim dalillar manbai ekanligini tushunishlari edi. ushbu shaxslarning barchasi bunga ishonishdi, ular o‘zlarining ko‘p vaqtlari va mablag‘larini yangi hisoblash texnologiyalari bilan tanishish uchun sarfladilar. agentliklar ularning sa’y-harakatlarini qo‘llabquvvatlamadilar, ammo shunday bo‘lishiga qaramasdan ularning kiritgan sarmoyalari juda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. ularni ilhomlantirgan va o‘z vaqtida amalga oshirgan harakatlarisiz, bugungi kunda raqamli kriminalistika fani bo‘yicha ko‘plab imkoniyatlardan foydalanmagan bo‘lar edik. albatta, dastlabki sa’y-harakatlar faqatgina shimoliy amerika bilan cheklanib qolmagan. yevropa, osiyo va okeaniyada ham huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari xuddi shunday muamolarga duch kelishgan. ular o‘zlarini va tashkilotlarini kelajakdagi muammolarga tayyorlash uchun bir xil shaxsiy majburiyatlarni qabul qilishdi. 1993-yilda federal qidiruv byurosi (fqb) virjiniya shtatining …

9 / 47

tajribalari bilan shug‘ullanadigan organlarning shakllanishiga sababchi bo‘ldi. 1995 yilda baltimorda ikkinchi konferensiya bo‘lib o‘tdi va “kompyuter dalillari bo‘yicha xalqaro tashkilot” (ioce) tashkil etildi. ushbu organ raqamli sud ekspertizasi jarayonining turli bosqichlari atrofida ko‘rsatmalar va standartlarni ishlab chiqish uchun yaratilgan. ushbu organlar tomonidan tekshirilgan ishlar bugungi kun me’yorlariga ko‘ra ancha oddiy ko‘rinishda bo‘lgan. asosiy e’tibor shaxsiy kompyuterlardan ma’lumotlarni tiklashga qaratilgan. ma’lumotlarni tiklash katta muammo edi, chunki saqlash jarayoni qimmatga tushar, o‘sha davr saqlovchi vositalarining hajmi kichik bo‘lganligi bois, foydalanuvchilar muntazam ravishda ma’lumotlarni o‘chirib tashlashga majbur bo‘lganlar. internet xali ommalashmagan edi, ammo jinoyatchilar kompyuterlar bilan aloqa bog‘lash uchun “dial-up” usulidan foydalanishgan. telefon tizimini buzish uchun arzon kompyuterlardan foydalanish firibgarlikning yangi o‘lchovi edi. telefon xizmati masofa va foydalanish bo‘yicha hisob-kitob qilingan. jinoyatchilar va o‘spirinlar telefon tarmoqlarini buzish orqali “bepul” telefon xizmatini hamda ilgari mavjud bo‘lmagan noma’lumlik darajasini olishlari mumkinligini aniqladilar. o‘sha davrda kompyuter jinoyatlarini tergov qilish subyektlari odatda o‘z faoliyatlarini qo‘llab-quvvatlash uchun komyuterlardan …

10 / 47

bo‘lgan. endy fridning “irs utilities”, stiv maresware, stiv choyning “iacis utilities” va gord xama’sning “rcmp utilities” – bularning barchasi huquqni muhofaza qiluvchi organlar ichida tarqatilgan buyruq satrli vositalar edi. ushbu vositalarning har biri aniq raqamli kriminalistik muammolarni xal qilishga qaratilgan, masalan, tasvir fayllarini shakllantirish yoki o‘chirilgan fayllarni aniqlash va h.k. g.xamaning “redx” singari ba’zi bir keyingi variantlari bir nechta operatsiyalarni va umumiy o‘tish kanallarini hosil qilishga imkon bergan. ma’lumotlarni tiklash va boshqarish uchun mo‘ljallangan tijorat mahsulotlari – “norton utilities” va “pc tools” lar raqamli kriminalistika uchun juda kuchli vosita bo‘lib, davr mobaynida deyarli barcha tergov organlari va raqamli ekspertiza muassasalari ushbu vositalardan birini yoki ikkalasini ishlatishgan. 1.3 raqamli kriminalistikaning xozirgi davri (2005–2020) 2005-yildan boshlab raqamli kriminalistika shiddat bilan rivojlana boshladi. bu davrda juda ko‘p miqdordagi dalillarni o‘z ichiga olgan, turli xil tekshiruvlarni o‘tkazadigan ko‘plab amaliyotchilar yetishib chiqdi. 2006-yilda amerika qo‘shma shtatlari sudlari raqamli ma’lumotlarni dalillarning yangi shakli sifatida tan olgan …

Want to read more?

Download all 47 pages for free via Telegram.

Download full file

About "raqamli kriminalistika asoslari"

o‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalar universiteti kiberxavfsizlik fakulteti kiberxavfsizlik va kriminalistika kafedrasi individual loyiha mavzu: raqamli kriminalistika asoslari. guruhi: csp043 bajardi : oripov faxriddin a’zamjon o‘g‘li tekshirdi : murodov ma’murjon ma’rupovich toshkent – 2024 2 mundarija kirish 3 1. nazariy qism. raqamli kriminalistikaning ilmiy asosi 7 1.1 raqamli kriminalistika va raqamli dalillardan foydalanish tarixi 7 1.2 raqamli kriminalistikaning yuzaga kelishi (1985–1995) 10 1.3 raqamli kriminalistikaning xozirgi davri (2005–2020) 13 1.4 raqamli kriminalistika tushunchasi va asosiy yo‘nalishlari 15 1.5 raqamli dalil turlari 18 1.6 dalillarni yig‘ish, saqlash va qayta ishlash usullari...

This file contains 47 pages in DOCX format (26.5 MB). To download "raqamli kriminalistika asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: raqamli kriminalistika asoslari DOCX 47 pages Free download Telegram