struktor tilshunoslik ildizlari va yo'nalishlari

DOC 113 pages 452.5 KB Free download

113 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 452.5 KB

File type DOC

Pages 113

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 113

struktor tilshunoslik ildizlari va yo'nalishlari reja: 1. praga sturkturalizmi. 2. amerika strukturalizmi. 3. kopengagen strukturalizmi. asosiy tayanch tushunchalar: tilni ishoralar (belgilar) sistemasi sifatida o`rganish; funksional lingvistika; deskriptiv metod - matnni eng ixcham va tugal ifoda qilishni talab qiladigan tasvirlash metodi; distrubitsiya – ma`lum til birligi qo`llanishi mumkin bo`lgan va qo`llanishi mumkin bo`lmagan doiralar yig`indisi; glossematika. strukturalizm - struktural lingvistika xx asrning 20 yillarining oxirrog`ida (1926) yuzaga kelib, hozirgi zamon tilshunosligining o`ziga xos etakchi oqimlaridan, yo`na-lishlaridan biri bo`lib qoldi. ushbu tilshunoslik til strukturasini (qurilishini) til nazariyasining asosi deb bildi. struktural lingvistika tilni ishoralar (belgilar) sistemasi sifatida o`rganadi va uning shartli belgilik hususiyati bilangina qiziqadi. u tildagi belgilarning munosabatlari, oppoziciyalari yoki funkciyalariga alohida e`tibor berganidan til birliklaridan biri mavjud bo`lgani uchungina boshqasi mavjuddir deb hisoblaydi. struktural lingvistika o`zaro munosabatlardan mustaqil ravishdagi materiyaning yoki reallikning bo`lishini inkor qiladi. shunga ko`ra lingvistik birliklar munosabatlar orqali belgilanishi lozimligini qayd etadi. vaholanki lingvistik birliklar birlamchi bo`lib, …

2 / 113

illari: v. matezius, b. trinka, i. vaxek, b. gavranek, n.s. trubeckoy, r.o.yakobson, s.i.karcevskiy va boshqalar. praga maktabi ta`limotining asosiy g`oyalari quyidagilar: 1. tilshunoslik – o`z ob`ektiga ega bo`lgan mustaqil fan. 2. til – sistema. 3. til – funksional sistema. ya`ni til muayyan maqsadga yo`naltirilgan ifoda vositalari sistemasidir. 4. fonologiya – nazariy fonologiya. fonemaning so`z va morfemalarni farqlash qobiliyatiga egaligi. fonema tilning eng kichik fonologik birligi. nutq tovushlari fonemaning moddiy simvollari, belgilari, fonemaning nutqdagi reallashishi. demak, fonema bilan tovush farqlanadi. 5. sinxroniya va diaxroniya. praga strukturalistlari tilni tadqiq qilishda, asosan, sinxroniyani – sinxron metodni ilgari suradilar. shu bilan birga ular tilning mohiyatini ochishda diaxroniyani – diaxron metodni ham hisobga oladilar. ya`ni ular diaxroniyani inkor qilmaydilar. demak, tilni – til hodisalarini, birliklarini tahlil qilishda sinxroniya va diaxroniya dialektik bog`liq holda olinadi. 6. til belgisi bo`lgan so`z – mustaqil birlik. u vazifasiga, nomlanishiga ko`ra nominativ faoliyat mahsuli bo`lib, jamiyatda nominativ funkciya bajaradi. 7. …

3 / 113

sh) yo`li bilan tasvirlashga chaqiradi. f. boas boshlab bergan tadqiqot ishlarini bir – biridan farqli yo`nalishlarda eduard sepir va leonard blumfildlar davom ettirishdi. e. sepir (1884 - 1939) o`z tadqiqotlarida til va madaniyat, til va tafakkur munosabati, bog`liqligi masalalari bilan keng miqyosda shug`ullanadi. shunga ko`ra u etnolingvistikaga asos soldi. e.sepir va uning izdoshlari ta`limotidagi muhim g`oya shundaki, har bir tilning o`ziga xos modeli – moddiy va ideal modeli (sistemasi) bo`lib, til modeli ijtimoiy - madaniy model (sistema) bilan bog`langandir. tilning grammatik va leksik xususiyatlari shu madaniyat uchun xos bo`lgan hatti - harakatga mosdir. masalan: navaxo tilida dunyo doim harakatda deb tushunilgani uchun predmet nomi fe`l bilan birga, harakatga qo`shib anglatiladi. chikago universiteti german filologiyasining professori leonard blumfild (1887 - 1949) esa frans boasning g`oyalarini o`ziga xos boshqa yo`nalishda davom ettirdi. anig`i u deskriptiv tilshunoslikka asos soldi. deskriptiv lingvistika ayrim til birliklarining bir - biriga nisbatan joylashish tartibini yoki ularning tarqalish …

4 / 113

) sifatida tushunadilar. ayni vaqtda ular tilda faqat tovushni emas, balki ma`noni ham farqlaydilar. demak, bundan tildagi muhim narsa tovush va ma`no ekanligi g`oyasi kelib chiqadi. shunga ko`ra strukturalistlar tilning tovush jihatini ifoda, ma`no jihatini esa mazmun deb belgilaydilar. tovush va ma`no o`zaro bog`liqlikda olinadi. ma`lumki, tovush (fonema)ning eng muhim jihati uning ma`noni farqlash xususiyatidir. ma`lum bo`ldiki, amerika strukturalistlari til belgisida - tovush va ma`no munosabati masalasida f.de sossyurning har bir til belgisi ikki tomonga: ifodalovchi va ifodalanuvchiga, ifoda va mazmunga egaligi fikriga asoslanib, uni rivojlantiradilar. hatto ular (l.blumfild va uning izdoshlari: ch.friz, k.payk, 3.xarris va boshqalar) ushbu g`oyaga munosabati jihatidan ikki guruhga: mentalistlar va mexanistlarga bo`linadilar. mentalistlar l.blumfild boshchiligida til hodisalarini tahlil qilishda ma`noni (mazmunni, ifodalanuvchini) hisobga olmaslik mumkin emas, deydilar. mexanistlar esa l.blumfildning shogirdi z.xarris bosh-chiligida tilni ma`noga (mazmunga) e`tibor bermagan holda to`liq tasvirlash, tahlil qilish mumkin, deydilar. xullas, prof. s.usmonov aytganidek, «amerika deskriptivistlari, umuman olganda, muvaffaqiyatsizlikka uchragan …

5 / 113

ariga tenglashtirish, tilning obyektiv borliqqa bog`liq ekanligini inkor qilish kabi noto`g`ri qarashlar ham uchraydi. kopengagen strukturalizmi. kopengagen strukturalizmi xx asrda - 30 yillarning boshlarida daniyada tashkil topdi. tilshunoslikdagi bu yo`nalish glossematika deb ham ataladi. kopengagen strukturalizmining asoschisi lui yelmslev(1899-1965) bo`lib, o`zi yaratgan maktabga 1936 yilda glossematika nomini berdi. bu bilan olim tilga, til hodisalariga avvalgi tilshunosliklardan farqli yangicha nuqtai nazardan yondashayotganligini alohida qayd etadi. kopengagen strukturalizmining - glossematikaning nazariy asoslari l. yelmslevning«umumiy grammatika principlari» (1928), «kelishik kategoriyasi» (1935,1937), «til va nutq» (1942) va, ayniqsa, «lingvistik nazariya asoslari» (1943) kabi asarlarida bayon qilinadi. daniyalik v.bryondal, x. uldallar ham glossematika mak-tabining vakillari hisoblanadi. glossematiklarda til sinxron - hozirgi bir davrdagi sof munosabatlarning mavhum sistemasi sifatida beriladi. bunda har bir konkret tilning o`ziga xosligi, xususiyatlari inkor qilinadi. ular «tilshunos tilning real elementlari orasidagi o`zaro munosabatni emas, balki tildagi zamon va makon chegarasi bo`lmagan munosabatlar strukturasinigina tekshirishi lozim, degan universal ta`limotni yaratmoqchi bo`ladilar. shunday …

6 / 113

yyan ijtimoiy jamoada qabul qilingan va kuzatilayotgan voqelikdagi faktlar bilan aniqlanuvchi malakalarning jamidir. l.elmslev konkret, individual nutq aktining til uzusi bilan yaqindan zich aloqada ekanligini, uning til uzusi bilan tilning moddiy jihatini tashkil qilishini alohida qayd etadi. glossematiklarning g`oyaviy rahbari l.yelmslevf.de sossyur ta`limotidagi ifodalanuvchi va ifodalovchi antinomiyani - ushbu terminlarni mazmun plani va ifoda plani terminlari bilan almashtiradi. ifoda plani termini ostida tilning tashqi, tovush tomoni tushuniladi. mazmun plani termini ostida esa tilda o`z ifodasini topuvchi, ifodalanuvchi fikrlar, g`oyalar tushuniladi. strukturalizm maktablari haqidagi fikrlarni umumlash-tirar ekanmiz, funksional tilshunoslik nomi bilan yuriti-luvchi praga strukturalizmi, deskriptiv tilshunoslik nomi bilan yuritiluvchi amerika strukturalizmi va glossematika nomi bilan yuritiluvchi kopengagen strukturalizmi bir – biridan tashkil topgan joy nomiga, tilni struktural hodisa sifatida olib, uni tuzilishiga ko`ra tahlil qilishda qo`llaniladigan metodlariga ko`ra, lisoniy hodisalarga qaysi poziciya nuqtai nazaridan yondashishiga ko`ra o`zaro farqlanadi. ayni vaqtda struktural tilshunoslik maktablari asosiy, eng muhim nuqtalarda umumiy g`oyalarga ko`ra o`zaro …

7 / 113

ligi taraqqiyotida peterburg tilshunoslik maktabining tutgan urni. 5. hozirgi davr tilshunosligi rivojida rossiya tilshunoslik maktablarining ahamiyati. so`z shakli(forma)sining mohiyati; so`zning real va formal ma`nosi; so`z turkumi va so`zning grammatik turkumi; ikki sostavli va bir sostavli sodda gaplar; gapning bosh va ikkinchi darajali bo`laklari; sintaktik va morfologik atamalar haqida; fonema va uning ta`rifi; fonetika va fonologiya. xix asrning oxiriga kelib rossiyada bir qancha lingvistik maktablar shakllandi. ularning ilmiy tamoyillari hozir ham o`z ahamiyatini yo`qotmagan. bulardan biri moskva tilshunoslik maktabi deb nomlanadi, uning asoschisi filipp fedorovich fortunatov (1848-1914) dir. f.f.fortunatov 1876 yildan 1906 yilgacha moskva universitetida dars berdi, keyinchalik ordinar akademik sifatida peterburgga ko`chdi. uning asosiy ishlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: “boltiq tillarida urg`u va cho`ziqlik haqida” (1895), “o`rta maktablarda rus tili grammatikasini o`qitish to`g`risida” (1904), “eski slavyan (cherkov-slavyan ) tili fonetikasi bo`yicha lekciyalar” (1919), “hind-evropa nillariqiyosiy morfologiyasi ”(1899-1901,”qiyosiy tilshunoslik”leksiyalar,(1901-1902 va boshqalar. f.f.fortunatov moskva universitetida 25 yillik faoliyati davomida o`zining original ilmiy …

8 / 113

h metodlari va principlarini takomillashtirishda faol ishtirok etdilar. f.f.fortunatov tilga ikki tomonlama hodisa deb qaraydi. bir tomondan til ijtimoiy hodisa bo`lib, uning taraqqiyoti va o`zgarishlari jamiyatning taraqqiyoti va o`zgarishlarida ko`rinadi. ikkinchi tomondan tilning ichki taraqqiyoti har bir shaxsning individual faoliyatiga bog`liq. bu jihatdan tildagi o`zgarishlarning yuz berishida analogiyaning (associaciyaning) roli beqiyosdir. ko`rinadiki, f.f.fortunatovning keyingi fikri yosh grammatikachilarning sub`ektiv- idealistik nazariyasi ta`sirida yuzaga kelgan. olim o`zining tilga ana shunday ikki tomonlama qarashi natijasida tilning ichki va tashqi tarixi haqidagi ta`limotni yaratdi. uning fikricha, til taraqqiyotining tashqi tarixi bilan shu tilda so`zlashuvchi jamiyat bilan til orasidagi mustahkam aloqaga ko`ra aniqlanadi. jamiyatning bo`linib ketishi ham tilning ayrim sheva va dialektlarga bo`linib ketishiga sabab bo`ladi. til so`z va so`z birikmalarining yig`indisidan iborat. so`z ma`nosi ikki tomonga ega: a) so`zning real ma`nosi; b) so`zning formal ma`nosi. real ma`no faqat ob`ektiv borliqqa aloqador bo`lsa, foral ma`no tilning o`zi bilan aloqadordir. so`z ma`nosi ikki tomonga ega bo`lgani …

9 / 113

shakl haqidagi nazariyaning asoschisi sifatida mashhurdir. uning ta`kidlashicha, formal grammatik belgilar bilan xarakterlanuvchi so`zlarning grammatik sinflariga so`z turkumlari deyiladi. “so`z turkumi” termini o`rniga “so`zning grammatik turkumi” deyish ma`qulroq. so`zlar grammatik jihatdan uchga bo`linadi: 1. ayrim to`la so`zlar. 2. to`la bo`lmagan so`zlar. 3. undovlar. f.f.fortunatov so`z formasiga quyidagicha ta`rif beradi: “ayrim so`z shakli deb uning so`zlovchi ongida formal va asosiy ashyolarni ajratish qobiliyatiga aytiladi”. u o`zining shakl(forma) haqidagi yuqorida keltirilgan fikridan ikki xil xulosaga kelish mumkin: a) so`zlarning negiz va affikslarga bo`linish qobiliyati shakl(forma)dir, b) so`zlarning affikslarga ko`ra farqlanishi shakl(forma)dir. f.f.fortunatovning shogirdlaridan biri, akademik aleksey aleksandrovich shaxmatov (1864 - 1920) keyinchalik peterburg tilshunoslik maktabining yirik vakillari qatoridan o`rin oldi. peterburg tilshunoslik maktabiga xix asr boshlarida vostokov tomonidan asos solingan edi. o`tgan asrning o`rtalariga kelib, alademiklar i.i.sreznevskiy, i.v.yagich, professor l.i. sobolevskiylarning faol faoliyati bilan peterburgda rus va slavyan tillarini qiyosiy o`rganish an`anasi qizg`in davom etdi. ajoyib tilshunos olim a.a.shaxmatovning ilmiy faoliyati esa …

10 / 113

o`z tadqiqotlarida ko`proq eski slavyan va litva tili manbalariga tayangan, slavyan va hind-evropa tillarining qiyosiy grammatikasi muammolari bilan shug`ullangan bo`lsa, a.a.shaxmatov rus tilining tarixiy fonetikasini tekshirdi. u umumrus bobo tilini tiklash masalasiga ham katta e`tibor berdi. tarixiy fonetik qonuniyatlarni aniqlashda a.a.shaxmatov jonli shevalardan asosiy manba sifatida foydalandi. bu metod rus tilshunosligi uchun o`sha davrda yangilik edi. uning fikricha, rus tili tarixi quyidagi shakllanish bosqichlarini bosib o`tgan: dastlab hind-evropa bobo tili bo`lgan, undan boltiq-slavyan tili ajralib chiqqan, boltiq-slavyan tilidan umumslavyan tili, ukrain va belorus tillariga bo`lingan. 1925 yilda a.a.shaxmatovning “rus tili sintaksisi” nomli mashhur asari e`lon qilinadi. bu asarda bayon qilingan ilmiy-nazariy fikrlar hozir ham o`z ahamiyatini yo`qotgan emas. olim o`z asarida sintaktik hodisalarga individual –psixologik nuqtai nazardan yondoshgan bo`lsa-da, konkret lingvistik dalillarni tahlil qilishda muhim fikrlarni ayta olgan. a.a.shaxmatov semasiologiyani grammatikaning bir bo`limi va sintaksis bilan zich bog`liq deb hisoblar edi. uning asarida sodda gapning tuzilishi, bir sostavli gaplar ancha …

Want to read more?

Download all 113 pages for free via Telegram.

Download full file

About "struktor tilshunoslik ildizlari va yo'nalishlari"

struktor tilshunoslik ildizlari va yo'nalishlari reja: 1. praga sturkturalizmi. 2. amerika strukturalizmi. 3. kopengagen strukturalizmi. asosiy tayanch tushunchalar: tilni ishoralar (belgilar) sistemasi sifatida o`rganish; funksional lingvistika; deskriptiv metod - matnni eng ixcham va tugal ifoda qilishni talab qiladigan tasvirlash metodi; distrubitsiya – ma`lum til birligi qo`llanishi mumkin bo`lgan va qo`llanishi mumkin bo`lmagan doiralar yig`indisi; glossematika. strukturalizm - struktural lingvistika xx asrning 20 yillarining oxirrog`ida (1926) yuzaga kelib, hozirgi zamon tilshunosligining o`ziga xos etakchi oqimlaridan, yo`na-lishlaridan biri bo`lib qoldi. ushbu tilshunoslik til strukturasini (qurilishini) til nazariyasining asosi deb bildi. struktural lingvistika tilni ishoralar (be...

This file contains 113 pages in DOC format (452.5 KB). To download "struktor tilshunoslik ildizlari va yo'nalishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: struktor tilshunoslik ildizlari… DOC 113 pages Free download Telegram