irrigatsiya va melioratsiya

PDF 484 pages 10.9 MB Free download

484 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 10.9 MB

File type PDF

Pages 484

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 484

1 o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat agrar universtiteti andijon filiali (tashdau andijon filiali) isashov a., matyakubov b.sh, sobitov o.u. udk 630.114:630.17:631.811.91 irrigatsiya va melioratsiya 5450200 - “suv xo’jaligi va melioratsiya” 5450400 - “gidrotexnika inshootlari va nasos stantsiyalaridan foydalanish” ta’lim yshnalishi talabalari uchun draslik sifatida tavsiya etiladi andijon - 2019 2 annotatsiya darslikda sug’oriladigan maydon tuproqlarining suv-xavo va tuz rejimlarini maqbul shart–sharoitlarini vujudga keltirishning nazariy asoslari, yerlarning tuproq, gidrogeologik va boshqa tabiy sharoitlarini yaxshilash, gidromeliorativ tizimlarini loyixalash, qurish, ishlatish, rekonstruktsiya qilish ishlarini amalga oshirish, qishloq xo’jalik ekinlarini yetishtirishda yangi, zamonaviy, ilg’or sug’orish texnika va texnologiyalarini qo’llash, ekinlarni maqbul sug’orish rejimini, turli suv tejamkor sug’orish usullarini tadbiq qilish, gidromelioratsiya tizimlaridagi sug’orish va zax qochirish tarmoqlaridan va sug’orish suvidan samarali foydalanish rejalarini xisoblash usullari hamda amaliyotga tadbiq etish ko’nikmalarini xosil qilishga xizmat qiluvchi materiallar keltirilgan. annotatsiya v uchebnike privodyatsya teoreticheskie osnovi obespecheniya optimalnogo vodno-vozdushnogo i solevogo rejimov oroshaemix …

2 / 484

n of an optimal water regime for plant growth and development, the ability of plants to use soil moisture, ways to ensure that the osmotic pressure exceeds the pressure of the soil solution, recommendations and results of scientific studies on creating the optimal moisture range in the soil. the water consumption of plants and methods for determining its value, modern, accelerated methods for determining the irrigation rate, the timing of irrigation and their application in practice, the movement of water in the body of plants, water resources, classification of irrigation water by its quality are also given. 3 darslik “irrigatsiya va melioratsiya” fanining namunaviy va o’quv rejalari asosida tayyorlangan. darslikda sug’oriladigan maydon tuproqlarining suv-xavo va tuz rejimlarini maqbul shart –sharoitlarini vujudga keltirishning nazariy asoslari, yerlarning tuproq, gidrogeologik va boshqa tabiy sharoitlarini yaxshilash, gidromeliorativ tizimlarini loyixalash, qurish, ishlatish, rekonstruktsiya qilish ishlarini amalga oshirish, qishloq xo’jalik ekinlarini yetishtirishda yangi, zamonaviy, ilg’or sug’orish …

3 / 484

a ishlarini mexanizatsiyalash”, 5541400 - “suv xo’jaligida meliorativ, transport mashinalaridan va asbob uskunalaridan foydalanish va ularga servis xizmati ko’rsatish” bakalavr ta’lim yunalishlarida o’qiydigan talabalarning bilimiga, yo’nalishdagi ko’nikmalariga qo’yiladigan talablar, fanni o’rganish va o’zlashtirish uchun zarur bo’lgan mahsus ma’lumotlar va kerakli adabiyotlar ro’yxatidan iborat. takrizchilar: mamajonov maxmudjon - toshkent davlat agrar universtiteti andijon filiali , “elektr energiyasi, gidrotexnika inshootlari va nasos stantsiyalaridan foydalanish” kafedraci professori, t.f.d. xojimatov asomiddin - toshkent davlat agrar universtiteti andijon filiali, “elektr energiyasi, gidrotexnika inshootlari va nasos stantsiyalaridan foydalanish” kafedraci dotsenti, t.f.n. norqulov usmonqul - toshkent davlat agrar universiteti, “dehqonchilik va melioratsiya” kafedrasi professori, qishloq xo’jaligi fanlari doktori, professor. 4 kirish bugungi kunda xxi asrning global muammolaridan biri bu, suv resurslarining tanqisligi xisoblanadi. xamaga ma’lum, 1960-2019 yillar davomida, ya’ni so’ngi 60 yil ichida ichimlik suvi iste’moli yer sharida 8 martaga oshgan. bu yer sharida suv manbalari o’ta cheklanganligidan dalolat beradi. yuqorida keltirilgan ma’lumotlar mavjud suv zaxiralaridan oqilona …

4 / 484

uv manbalarini izlash va o’zlashtirish, suv xo’jaligi tizimlarini yaxshi holatda ushlab turish kattadan-katta investitsiyalarni talab qilishi mumkinligi ma’lum hisoblanadi. har bir kub metr suvning narxi qimmatlashib borib, rivojlanayotgan davlatlarning suv ta’minotida muammolar keltirib chiqarmoqda. respublikamizda xozirgi suvdan foydalanish modeli saqlanib qolgan holda, aholi boshiga to’g’ri keladigan suv iste’molini inobatga olib, suv resurslarining tanqisligi bartaraf etish borasida davlatimiz tomonidan bir qancha ishlar amalga oshirish muhim ahamiyatga ega hisoblandi. respublikamizda mavjud suv resurslaridan samarali foydalanishda qishloq xo’jalik ekinlarini sug’orishda va suv iste’molini belgilashda, uni amalga oshiruvchi suv tejamkor sug’orish texnologiyalarini tatbiq qilinayotganligi katta ahamiyatga ega hisoblanadi. bugungi kunga kelib suv resurslaridan oqilona foydalanish mintaqada, jumladan, respublikamizning barqaror iqtisodiy taraqqiyotida hal qiluvchi 1 http://www.cawater-info.net/int_org/icid/index.htm http://www.cawater-info.net/int_org/icid/index.htm 5 masalalardan biriga aylangan sharoitda, asosiy qishloq xo’jaligi ekinlarini suv tejamkor sug’orish texnologiyalarini va sug’orish texnikasi elementlarini aniqlash va joriy qilish katta ahamiyatga egadir. o’zbekiston respublikasi prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi pf-4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan «2017–2021 yillarda o’zbekiston …

5 / 484

shilash davlat dasturi» to’g’risidagi pq-3405-sonli qarori va 2018 yil 27 dekabrdagi pq-4087-sonli «paxta xom ashyosini yetishtirishda tomchilatib sug’orish texnologiyalaridan keng foydalanish uchun qulay shart-sharoitlar yaratishga oid kechiktirib bo’lmaydigan chora-tadbirlar to’g’risida»gi hamda mazkur faoliyatga tegishli me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish suv tanqisligini yumishatishda o’z xissasini qo’shadi. respublikamizda foydalaniladigan suvning 80 % dan ortig’i qo’shni davlatlardan, ya’ni tojikiston va qirg’iziston hududidan kelishi, bor yo’g’i 20 %i o’zimizda shakllanishi o’z o’zidan mavjud suvlardan samarali foydalanish kerakligidan dalolat beradi. respublikamizda sug’oriladigan maydonlar 4,3 mln. gektarni tashkil etib, suv ta’minotini ta’minlash maqsadida 180 ming km sug’orish tarmoqlari, 800dan ortiq yirik gidrotexnik inshootlar, 20 ming donaga yaqin gidropost va suv taqsimlash inshootlari, umumiy hajmi 19,2 mlrd.m3 bo’lgan 55 ta suv omborlari, 2 o'zbekiston respublikasi prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi o'zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi” to'g'risidagi pf-4947-sonli farmoni. 6 yillik elektr energiyasining umumiy sarfi 8,2 mlrd.kvt soat bo’lgan 1620 ta nasos stantsiyalari, 4124 ta …

6 / 484

idrogeologik va boshqalarni tubdan yaxshilashga qaratilgan texnik va tashkiliy-xo’jalik tadbirlar majmuidir. suv xo’jaligi tizimlarini barqaror va xavfsiz ishlashini ta’minlash xamda yangi gidromeliorativ tizimlarni barpo qilish, mavjud gidromeliorativ tizimlarni o’z xolatida ushlab turish masalalarini o’rganish irrigatsiya va melioratsiya fanining predmeti bo’lib xizmat qiladi. melioratsiya lotincha so’z bo’lib, “melioratio”- yaxshilash degan ma’noni anglatadi. melioratsiyaning asosiy vazifalari: 1. tuproqdagi yetishmaydigan namlikni ta’minlash orqali uning ozuqa, xavo va issiqlik rejimini yaxshilash; 2. tuproqdagi ortiqcha namlikni kamaytirish orqali uning aeratsiyasini kuchaytirish, ozuqa, issiqlik rejimini yaxshilash; 3. tuproqdagi ortiqcha tuzlarni kamaytirish orqali uning hosildorligini va boshqa rejimlarini yaxshilash; 7 4. suv va shamolning zararli mexanik ta’sirlarini bartaraf etish. melioratsiyaning asosiy vazifasi: yerlarning meliorativ xolatini yaxshilash orqali o’simlik uchun zarur bo’lgan suv, havo, issiqlik, yorug’lik va oziqlanish rejimini ta’minlash va boshqarishdir. irrigatsiya va melioratsiya vazifalarini belgilashda asosiy ko’rsatkichlardan biri, bu tabiiy iqlim koeffitsiyentidir. tabiiy iqlim koeffitsiyenti nima, qanday aniqlanadi? tuproqning tabiiy namlanganligi xududning iqlim sharoitiga bog’liq hisoblanadi. …

7 / 484

effitsiyenti (α), 0,8 - 1,2 dan atrofida bo’lsa u xolda ekin ekilgan maydondagi tushadigan atmosfera yog’in miqdori va bug’lanish miqdoriga taxminan teng bo’ladi. bunday xolatlarda qishloq xo’jalik ekinlari ekilgan maydonlarni talabidan kelib chiqqan xolda sug’orishni amalga oshirish uchun suv tejamkor sug’orish texnologiyalarini loyihalash yaxshi natija beradi. tabiiy namlanish koeffitsiyenti (α), agar 0,8 dan kichik bo’lsa u xolda ekin ekilgan maydonda suv tanqisligi kuzatiladi, ya’ni sug’orish ishlarini amalga oshirish talab qilinadi. sug’orishni ekin talabidan to’g’ri, oqilona boshqarish uchun suv tejamkor sug’orish texnologiyalarini loyihalash katta natija bo’lishini belgiladi. , e p    2,1 2,18,0  8,0 8 bu xududda atmosfera yog’in miqdori bug’lanish miqdoriga nisbatan kam bo’ladi. shuning uchun qishloq xo’jalik ekinlaridan yuqori va sifatli xosil olish uchun sug’orish ishlarini amalga oshirish katta ahamiyatga ega hisoblanadi. 1.2. irrigatsiya va melioratsiyaning vazifalari bo’yicha turlari sug’orish melioratsiyasi, bu tuproq unumdorligini oshirish, qishloq xo’jaligi ekinlaridan yuqori va barqaror hosil olish uchun tuproqda namlik …

8 / 484

ik ekinlardan yuqori hosil olish uchun tuprokdagi ortiqcha tuzlarni chiqarib tashlab, kerakli suv, tuz, ozuqa va issiqlik rejimini ta’minlashdan iborat hisoblandi (1.2.3-rasm). 1.2.3-rasm. ekin ekiladigan maydon xolati va chuchuklashtirish melioratsiyasining qo’llanilishi. eroziyaga qarshi melioratsiya, bu suv xo’jalik, agrotexnik va o’rmonchilik kompleks tadbirlari asosida suv va shamolning tuproqqa zararli mexanik ta’sirlarini bartaraf etishdan iborat (1.2.4-rasm). 1.2.4-rasm. tuproqning eroziyaga uchrash xolati va uning oldini olinishi 10 1.3. irrigatsiya va melioratsiyani amalga oshirish bo’yicha turlari gidrotexnik, agrotexnik, o’rmon-texnik, kimyoviy va madaniy-texnik melioratsiya. gidrotexnik melioratsiya. bunda maxsus qurilgan injenerlik inshootlar to’g’on, kanal, suv olgich, va boshqalar yordamida tuproqqa o’simlik uchun kerak bo’lgan suv yetkazib beriladi. bunday tadbirlarga sug’orish, zahini qochirish, tuz rejimini yaxshilash va xar qanday yemirilish va yuvilishlarning oldini olish, selga qarshi inshootlar qurish kabi jarayonlar kiradi (1.3.1-rasm). 1.3.1-rasm. gidrotexnik inshootlarning joylashuvi. agrotexnik melioratsiya. agrotexnik tadbirlar yordamida o’simliklarning o’sib rivojlanishi va yuqori hosil berishi uchun maqbul sharoitlar yaratishdir. bunda biologik faktorlarga ta’sir qilib …

9 / 484

lish va to’xtatish, daraxtlar ildizi yordamida kanallar qirg’oqlarini mustahkamlash va boshqa bir qator tadbirlar kiradi (1.3.3-rasm). 1.3.3-rasm. o’rmon-texnik melioratsiyaning qo’llanilish jarayoni kimyoviy melioratsiya, tuprok tarkibiga maxsus kimyoviy moddalar kiritib, tuproqning kimyoviy xossalarini o’zgartirish bilan shug’ullanishdan iborat. bunga: sho’rtob yerlarni yaxshilash uchun melioratsiya qilish, ya’ni kimyoviy birikmalar qo’shish yo’li bilan noqulay tuproq xossasini yaxshilash. bunday melioratsiyaga achima, nordon tuproqni ohaklash, sho’rtob tuproqlarni gipslash va boshqa shu kabi tadbirlar kiradi (1.3.4-rasm). 1.3.4-rasm. kimyoviy melioratsiyaning dala sharoitida qo’llanilishi 12 madaniy-texnik melioratsiya, ekin ekiladigan tuproqning haydalma qatlamidagi noqulay sharoitlarni bartarf qilishdir. ya’ni tuproqni toshlardan tozalash, to’nkalarni qo’porib tashlash, daladagi mayda tepalik va chuqurliklarni tekislash, loyli tuproqlarga qum qo’shish (qumlash) va qumli tuproqlarga og’ir tarkibli tuproqlar qo’shish (loylash), ko’chma qumlarni mahkamlash uchun mexanik ihotalar o’rnatish kabi tadbirlar ko’riladi (1.3.5-rasm). 1.3.5-rasm. madaniy-texnik melioratsiya ishlari dala sharoitida bajarilmoqda qishloq xo’jaligida irrigatsiya va melioratsiyasiga qo’yiladigan asosiy talablar: 1. sug’oriladigan yerlardan to’liq va samarali foydalanishga erishish. 2. tuproq unumdorligini, …

10 / 484

13 1.4 iqlimi, tuproq yer usti va yer osti suvlari melioratsiyasi o’zbekiston respublikasi yer qurrasining shimoliy yarim sharida, dengiz va okeanlardan uzoqda, yevrosiyo materigi va markaziy osiyoning o’rta qismida joylashtan. sharq va shimoliy - sharkda qirg’iziston, shimol va shimoliy - g’arbda qozog’iston respublikalari, janubiy va janubiy - sharqda tojikiston respublikasi, janubiy - g’arbda turkmaniston, janubda qisman afg’oniston bilan chegaradosh. uzbekistonning eng shimoliy chekka nuqtasi shimoliy – sharkda - ustyurt platosida orol dengizining g’arbiy sohilida (45°36' shimoliy kenglikda), eng janubiy nuqtasi - surxondaryo viloyati termiz shaxri yonida (37°11' shimoliy kenglikda), g’arbiy nuqtasi - ustyurt platosida (56° sharqiy uzunlikda), sharqiy nuqtasi - farg’ona vodiysiping sharqida, kirg’iziston respublikasi bilan chegara joyi (37°10') sharqiy uzunlikda. shimoliy va janubiy chekka nuqtalari orasi - 925 km, g’arbdan sharqqa - 1400 km. o’zbekiston respublikasining yalpi yer maydoni 44,74 mln. gektarni tashkil qiladi. geomorfologiyasi turon tekisligining uzbekistonga qarashli qismida bir qancha orografik elementlar bor: shimoliy-garbiy chekkasida ustyurt platosi, …

Want to read more?

Download all 484 pages for free via Telegram.

Download full file

About "irrigatsiya va melioratsiya"

1 o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat agrar universtiteti andijon filiali (tashdau andijon filiali) isashov a., matyakubov b.sh, sobitov o.u. udk 630.114:630.17:631.811.91 irrigatsiya va melioratsiya 5450200 - “suv xo’jaligi va melioratsiya” 5450400 - “gidrotexnika inshootlari va nasos stantsiyalaridan foydalanish” ta’lim yshnalishi talabalari uchun draslik sifatida tavsiya etiladi andijon - 2019 2 annotatsiya darslikda sug’oriladigan maydon tuproqlarining suv-xavo va tuz rejimlarini maqbul shart–sharoitlarini vujudga keltirishning nazariy asoslari, yerlarning tuproq, gidrogeologik va boshqa tabiy sharoitlarini yaxshilash, gidromeliorativ tizimlarini loyixalash, qurish, ishlatish, rekonstruktsiya qilish ishlarini amalga oshirish, qishloq xo’jalik ...

This file contains 484 pages in PDF format (10.9 MB). To download "irrigatsiya va melioratsiya", click the Telegram button on the left.

Tags: irrigatsiya va melioratsiya PDF 484 pages Free download Telegram