bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari

PPTX 44 pages 168.9 KB Free download

44 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 168.9 KB

File type PPTX

Pages 44

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 44

2-mavzu. bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari. ertaklar va uning janriy tasnifi mavzu. bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari. ertaklar va uning janriy tasnifi reja: 1. qo‘shiqlar. maqollar va ularning etnopedagogik ahamiyati. 2. topishmoqlar va uning janriy tasnifi. masallarda majoziylik. tez aytishlarning alletrasion xususiyatlari. ertaklar. ertak istilohi haqida tushuncha. ertaklarni ijro etish tartibi. adabiy ertaklar. adabiy ertaklarga xos xususiyatlar. adabiy ertak va uning bolalar adabiyotini yuzaga kelishidagi ta’siri. 5. turg‘unboy gʻoyipov – ertaknavis adib. 1. qo‘shiqlar. maqollar va ularning etnopedagogik ahamiyati. aytim-olqishlar erkalovchi motivdagi rasm-rusum qo‘shiqlari bo‘lib, asosan, bolalarning beshik davriga oid turli-tuman marosimlarda ijro etiladi: chaqaloq besh va to‘qqiz kunga to‘lganda, ilk bor cho‘miltirilganda, beshikka ilk bor va har gal bog‘langanda, yana qayta ochib olinganda, ilk bor tish yoriganida, birinchi marta mustaqil o‘tirganida, ilk bor oyog‘ida tikka turganida, birinchi marta odimlaganida, “toy-toy”laganida, har gal yangi kiyim kiygizganda, ilk bor ovqat yeganida, qizaloq sochini ilk bor yuvganda-taraganda, o‘g‘il bola sochi …

2 / 44

iqarilib, isiriq tutatilgan. kulchalar marosim ishtirokchilariga taqsimlab berilgan odatda bu marosim haftaning xosiyatli kunlari sanalgan chorshanba, yo juma kunlarida nishonlangan. bunday marosimlarning ma’lum qismi ijtimoiy taraqqiyot tufayli endilikda so‘nishga yuz tutgan bo‘lsa-da, ma’lum qismi xalq an’analarining poetik uzvi sifatida hamon yashamoqda. aytaylik, bolalarning yangi kiyim kiyishiga oid aytimolqishlar yangi ijtimoiy munosabatlar ta’sirida transformatsiyaga uchrab, tug‘ilgan kunni nishonlash jarayonida bolaga yangi kiyim kiydirish qutloviga aylangan: odatda bu marosim haftaning xosiyatli kunlari sanalgan chorshanba, yo juma kunlarida nishonlangan. bunday marosimlarning ma’lum qismi ijtimoiy taraqqiyot tufayli endilikda so‘nishga yuz tutgan bo‘lsa-da, ma’lum qismi xalq an’analarining poetik uzvi sifatida hamon yashamoqda. aytaylik, bolalarning yangi kiyim kiyishiga oid aytimolqishlar yangi ijtimoiy munosabatlar ta’sirida transformatsiyaga uchrab, tug‘ilgan kunni nishonlash jarayonida bolaga yangi kiyim kiydirish qutloviga aylangan: erkalama va ovutmachoqlar ham suyish qo‘shiqlarining bir-biridan farq qiluvchi mustaqil janrlari sanaladi. ovutmachoqlar kichkintoylar g‘ashlanganda, chinqirib yig‘laganda, ehtiyojga aylanish oqibatida yuzaga kelsa, erkalamalar uchun esa, kayfiyatning ko‘tarinkiligi muhimdir. erkalamalar mehr …

3 / 44

o‘rsa-do‘rsa”, “ha, kishta-kishtakishta”, “kishtala-kishtal” singari taqlidiy va so‘qma so‘zlar tizimidan iborat an’anaviy qolipga aylangan satrlar bilan boshlanuvchi qator turkumlari borki, faqat 2-3 yashar bolalarga mo‘ljallangan. buning sababi – shu yoshdagi bolalar vaznining yengilligi, ularni havolata-havolata ko‘tarib tushirish o‘ngg‘ayligidir. erkalama ham xuddi shu harakat ravishiga mutanosib ohangda shovqin solingan holda aytiladi: erkalama va ovutmachoqlar ham suyish qo‘shiqlarining bir-biridan farq qiluvchi mustaqil janrlari sanaladi. ovutmachoqlar kichkintoylar g‘ashlanganda, chinqirib yig‘laganda, ehtiyojga aylanish oqibatida yuzaga kelsa, erkalamalar uchun esa, kayfiyatning ko‘tarinkiligi muhimdir. erkalamalar mehr xuruji jarayonida yuzaga keluvchi badihalardir. ovutmachoqlar vaziyat taqozosi tufayli ehtiyojga aylansa, erkalamalar kayfiyat taqozosi tufayli yuzaga chiqadi. erkalamalar xalqning o‘z farzandlariga beqiyos mehr tovlanishlarini aks ettiradi: o, shugina, shuginagina, munchagina tunchagina. shunchagina-kunchagina. yashnab turgan g‘unchagina. mehr xuruji ona qalbini tug‘yonga keltirganidan u shu so‘zlar tizimi ritmida arzandasini ardoqlash, erkalash ohangini chuqur tuygan. erkalamalarda “-gina”, “ginagina” qo‘shimchalari faol, ularda kichraytirishdan ko‘ra erkalash ma’nosi bo‘rtibroq tovlanadi. erkalamalarning “ha, lo‘tti-lo‘tti”, “ha, do‘rsa-do‘rsa”, “ha, …

4 / 44

kuylash-yetakchi motivdir. ular, asosan, yetti yoshgacha bo‘lgan bolalarga aytilsa-da, aslida bolalarni faol erkalash jarayoni 11-13-yoshga to‘lganlaridagina va hatto undan keyin ham davom etishi mumkin. biroq bu davrda erkalash poetik shaklda kechmay, maqtash, xatti-harakatni ma’qullash va minnatdorchilik izhoridan iborat obrazli iboralar (“yasha!”, “balli!”, “ofarin!”, “rahmat”, “barakalla!”, “baraka top!” va hokazo) va olqishlar vositasida amalga oshadi. erkalamalar bolalarda samimiylik tuyg‘usini tarbiyalaydi. ovutmachoqlar esa bolani tinchlantirish ehtiyojini qondiruvchi badihalardir: vo‘y-vo‘y, shuginani kim urdi? vo‘y-vo‘y, shuginaga kim lab burdi? yig‘lama, oppoqqinam, boshimdagi qalpoqqinam! ko‘rinayotirki, chaqaloqning yig‘isi onada uni tinchlantirish assotsiatsiyasini uyg‘otgan. ona shu zaruriyatga ko‘ra so‘zga murojaat qilayotir. u so‘zbozlik qilayotgani yo‘q, balki so‘zni tashkil etgan tovushlar garmoniyasida tinchlantiruvchi ohangga urg‘u berib, orom beruvchi, ovutuvchi ma’noni anglatishga, his etishga va tuydirishga erishayotir. bunda bolani bag‘riga bosib, beshik yo belanchakda tebrata turib, unga termulgan holda lablarni cho‘chchaytirib yoxud bolaning yupqagina lablarini qitiqlab, ovutuvchi ma’noning omuxtalashtirilishiga alohida ahamiyat berilishini ham unutmaslik darkor. shundagina so‘zlarda ham, tovushlarda …

5 / 44

gan: qaytarmachoqlar. bolalar uchun, asosan, beshik davri tugagandan keyingi ma’naviy ehtiyoj taqozosiga ko‘ra yuzaga kelgan badihalar bo‘lib, she’riy namunasi ko‘pincha monolog, nasriy shakli dialog (savol-javob) negizida quriladi. uning poetik nutqida bir voqeadan ikkinchisi o‘sib chiqadi, shu zaylda har ikkala tipdagi qaytarmachoqlarda ham bu xususiyat mushtarak fazilatga aylangan. har ikkala holda ham qaytarmachoq sujetini tashkil etgan har bir voqea alohida epizod tusini oladi, biroq bu epizodlar umumiy bir motiv (g‘oya) atrofida izchil mantiqiylik asosida birlashgan bo‘ladi. bunda har bir epizod bir savol shaklida, izohi ham o‘zida birin-ketin qaytarilaveriladi. hodisaning qaytarmachoq deyilishi va alohida janr sifatida e’tirof etilishiga ham xuddi shu xususiyatlari asos bo‘lgan. masalan, “yumalandim yumoq topdim” satri bilan boshlanuvchi qaytarmachoqda lirik qahramon yumalab yumoq topadi (1), yumaloq ichidan taroq topadi (2), taroqni momoga beradi (3), momo unga churak (non) beradi (4), churakni cho‘ponga beradi (5), cho‘pon unga tayoq beradi (6), tayoqni daryoga tashlaydi (7), daryo unga ko‘pik beradi (8), ko‘pikni …

6 / 44

ik zamirida qayta sayqallanib, yangi motivlar, yangi obrazlar hisobiga to‘lishgan badihalar silsilasidir. totemistik e’tiqod qoldiqlari bolalarning hasharotlarga munosabati ifodalangan hukmlagichlarda ravshanroq ko‘rinadi. chunonchi, bolalar orasida beshiktervatni ko‘rganda uning vositasida fol ochish an’anasi mavjud: beshiktervat, beshiktervat, salima xolam nima tug‘adi? beshiktervat o‘ng oyog‘ini ko‘tarsa – o‘g‘il, chap oyog‘ini ko‘tarsa – qiz tug‘ilishiga yo‘yilgan. ertapishar xalili uzum xol tashlaganda xonqizi, tillaqo‘ng‘iz hasharotlari ko‘payadi. bolalar orasida xalilipazak yoki hasanak nomlari bilan ham yuritiladigan xonqizi sirtida nuqtasimon xolchalar borligidan unga xol deb murojaat qilishadi: xol, xol, xol, otang o‘ldi, onang o‘ldi, borib xabar olmaysanmi? rivoyatga ko‘ra, xonqizi aslida podsho qizi bo‘lgan-u, qashshoq bir cho‘ponni sevgani uchun g‘azablangan otasi uni “iloyo, qumursqaga aylan!”– deya qarg‘agan emish. shu qarg‘ish tutib, u hasharotga aylanganmish. xonqizi deyilishi shundan qolganmish. tillaqo‘ng‘iz, kaltakesak, ilonga ham shu xildagi murojaat tarzida to‘qilgan hukmlagichlarda totemistik qarashlar saqlangan. qarg‘a, musicha, to‘rg‘ay, bedana, qaldirg‘och, laylak va boshqa qushlarga oid hukmlagichlarning ma’lum qismida totemizm ta’siri bir …

7 / 44

dihalardir. tegishmachoqlar ham, masxaralamalar ham shovqin solib aytilishlariga ko‘ra o‘zaro o‘xshasalar-da, birinchisi – bevosita obyektga qaratilgan bo‘lib, ko‘pchilik tomonidan ijro etilsa, ikkinchisi – ayni ijro jarayonida obyektga qaratilgan bo‘ladi. masxaralamalar yakka holda – soloda aytilaveradi, goho deklomatsiya qilinishi ham mumkin. masxaralamalarda bolalar sinfiy mavqelarini ayonroq ko‘ra boshlashlari tufayli sinfiy dunyoqarashlarining kurtak ota borishidan tug‘ilgan tanqidiy munosabatlarini ifodalash yetakchi tamoyildir. dastlabki bosqich bo‘lganidan bu jarayon birmuncha jo‘n va soddaroq kechadi. bolaning ijtimoiy hodisaga tanqidiy munosabatini ifodalaovchi sinfiy nazari oddiy tashqi belgilarni ajratib ta’kidlash shaklida zuhur topadi: yomg‘ir yog‘aloq, echki sog‘aloq. boylar bolasi – qorni dumaloq. “yomg‘ir yog‘ishi”– tabiatga xos hodisa, jamiyatga esa suv tekin sanaladi. “boylar bolasi” mehnatkashlarni “echkiday sog‘ayotgan” otalari hisobidan “qorinlarini dumalatib” yashayotgani sarkastik parallelizmda fosh qilingan. masxaralamalar hamma zamonlarda – o‘tmishda ham, bugun ham yaratilmoqda. qaysi zamonda yaratilganidan qat’iy nazar, davrning tarixiy ruhiga muvofiq yovuzlar qiyofasini konkret an’anaviy ifodalarda fosh etadi. bunda bolalar tasavvurining konkretliligi, yovuzlik yoki yovuzlarni …

8 / 44

ng orqasi, ya’ni “ensa”ni anglatishini qayd etgan. chindan ham chalqanchasiga yotganda boshning orqasi yostiqda bosilib, shu holda uxlanadi. chaqaloq beshikka, belanchakka faqat bosh orqasi – allalasi bilan chalqanchasiga cho‘zilib uxlaydi. bolaga uyqu chaqirishda qo‘llanishi shu vazifasidan kelib chiqqan. bunda “allala”shakli “alla, alla-yo, alla-yo alla” tarzidagi ko‘rinishlar bilan to‘lishib, uyquga chorlovchilik mohiyatini kasb etgan. chaqaloq yoshini to‘ldira borishi jarayonida bu so‘zdagi tovushlarni idrok etishi tufayli uyqusi kelganda o‘zining ham “alla” so‘zi lug‘aviy jihatdan “bosh orqasi” va “uxlamoq” ma’nolarini anglatsa, istilohiy ma’nosiga ko‘ra uyqu chaqirmoq, uxlatmoq asosiy vazifasiga aylangan silsilaviy qo‘shiq turini anglatadi. abu ali ibn sino allaning shu xususiyatini ming yil ilgariyoq payqab, shunday e’tirof etgan: “... bolaning mijozini kuchaytirmoq uchun unga ikki narsani qo‘llamoq kerak: biri, bolani sekin-asta tebratish, ikkinchisi, uni uxlatish uchun aytish odat bo‘lib qolgan musiqa va allalashdir. shu ikkisini qabul qilish miqdoriga qarab bolaning tanasi bilan badantarbiyaga va ruhi bilan musiqaga bo‘lgan iste’dodi hosil qilinadi”. bu mulohazadan …

9 / 44

onoton ohang o‘zbek allalari uchun mushtarak xususiyatdir. odatda, alla kuyi bilangina bolaga orom bag‘ishlaydi, uni elitadi. bola uchun uning so‘zi emas, balki kuyi muhim. chunki u hali so‘zni anglamaydi. alladagi so‘zlar ona uchun muhim: ular ona qalbining nidolari. allaning bir maromdagi tebranishga mos mayin ohangi bola ma’naviy ehtiyojining dastlabki qondirgichi sifatida xizmat eta boshlaydi. zero, tadqiqot va kuzatishlarning tasdiqlashicha, chaqaloq tug‘ilgach, uchinchi kundan e’tiboran kuy va ovozni idrok eta boshlaydi. birinchi oydaligidayoq musiqiy idrokni – ritm va ohangni idrok eta olishini namoyon qila boshlaydi. binobarin, so‘z, ohang va harakat birligi, aniqrog‘i, shu uzvlarning o‘zaro mantiqiy aloqadorligi tufayli allalarning kompozitsion butunligi yuzaga keladi. allalarda to‘rtlik band tuzilishi yetakchi bo‘lsa-da, uchlik, beshlik, oltilik, ettilik va sakkizlik tarzida bir butun tugallangan allalar ham, shuningdek, shu xildagi band asosida to‘qilgan namunalar ham ancha. jumladan, qashqadaryo, surxondaryo vohalaridagi allalarning aksariyati, asosan, to‘rtlik, beshlik va sakkizlik shaklida bo‘lsa, buxoro, samarqand, xorazm, toshkent va farg‘ona vodiysida hajman …

10 / 44

atlash va o‘xshatishlarga murojaat qiladilar, shu maqsadda qo‘zichoq, qo‘chqor, olqor, toychoq, saman, toyloq, bo‘taloq, kiyik(ohu), quralay, serka, bulbul, to‘ti, lochin, tog‘, shahm, chiroq, qizil gul obrazlarida farzandlari qiyofasi va taqdiriga xos fazilatlarni umumlashtirib e’zozlaydilar: bulbul qushning bolasi, alla, qo‘zim-o, alla. daraxtda bo‘lar uyasi, alla, bolam-o, alla. daraxt boshini sel olsa, alla, qo‘zim-o, alla. shaydolar bo‘lar onasi, alla, bolam-o, alla. o‘zbek allalarini kompozitsion tarkibiga ko‘ra ikki turga bo‘lish mumkin: 1.voqeaband (sujetli) allalar. buni allachilikning eng takomillashgan namunasi sanash mumkin. bunday allalar yagona, yaxlit sujet (voqea)ga ega, barcha bandlardagi poetik muddao bir silsilada markazlashgan hayotiy voqealarningepizodlari uyg‘otgan kayfiyatlar tasviridan iborat bo‘ladi. ularda kompozitsiya puxta: ekspozitsiya, tugun, kulminatsiya va yechim singari uzvlar mavjud: bulbul sayrar yozina, alla-yo alla, qulluq qush ovozina, alla-yo alla. manim bulbul shu o‘g‘lim, alla-yo alla, quloq qo‘ysin ovozima, alla-yo alla. allada ekspozitsiya – bulbulning yozda sayragan va maftunkorligining har qanday minnatdorlikka sazovorligi bo‘lsa, tugun – bulbul obrazidagi o‘g‘ilning kelajakdagi …

Want to read more?

Download all 44 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari"

2-mavzu. bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari. ertaklar va uning janriy tasnifi mavzu. bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari. ertaklar va uning janriy tasnifi reja: 1. qo‘shiqlar. maqollar va ularning etnopedagogik ahamiyati. 2. topishmoqlar va uning janriy tasnifi. masallarda majoziylik. tez aytishlarning alletrasion xususiyatlari. ertaklar. ertak istilohi haqida tushuncha. ertaklarni ijro etish tartibi. adabiy ertaklar. adabiy ertaklarga xos xususiyatlar. adabiy ertak va uning bolalar adabiyotini yuzaga kelishidagi ta’siri. 5. turg‘unboy gʻoyipov – ertaknavis adib. 1. qo‘shiqlar. maqollar va ularning etnopedagogik ahamiyati. aytim-olqishlar erkalovchi motivdagi rasm-rusum qo‘shiqlari bo‘lib, asosan, bolalarning beshik davriga oid turli-tuman marosimlarda ijro...

This file contains 44 pages in PPTX format (168.9 KB). To download "bolalar adabiyotining didaktik va estetik jihatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: bolalar adabiyotining didaktik … PPTX 44 pages Free download Telegram