inersial sanoq tizimlari

PPTX 33 pages 2.8 MB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.8 MB

File type PPTX

Pages 33

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

prezentatsiya powerpoint moddiy nuqta dinamikasi inersial sanoq tizimlari inersial sanoq tizimlari (sistemalari) deb boshqa qandaydir inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chiziqli va tekis harakat qilayotgan yoki tinch turgan sistemaga aytiladi. agar shu sistema tezlanish bilan harakat qilsa yoki egri chiziqli harakat qilsa, u noinersial sistema boʻladi. inersial va noinersial sistemalar oʻrtasidagi farqni harakat qilayotgan poyezd misolida koʻraylik. agar koordinata sistemasi poyezd bilan bogʻlangan boʻlsa, ya’ni poyezd bilan yer sirtiga nisbatan koʻchayotgan boʻlsa, u holda poyezddagi odamga inersiya qonuni qachon qoʻllanishi mumkin? − poyezd tinch turganda yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qilayotganda. endi poyezd tezligini oʻzgartiraylik. masalan, keskin tormoz beraylik. nima yuz beradi? − ayrim predmetlar (buyumlar) javondan tushib ketadi. bunda buyumga hech qanday kuchlar ta’sir etmadi. endi tezlikni keskin orttiraylik. yana shu hodisa kuzatiladi. poyezd egri chiziqli harakat qilganida ham shu hodisa kuzatiladi. yerda turgan kuzatuvchiga, u yer bilan bogʻlangan sanoq sistemasidan foydalanayotganida poyezddagi barcha hodisalar inersiya qonunlariga toʻla mos holda …

2 / 33

z oʻqlari esa “qoʻzgʻalmas” yulduzlarga yoʻnaltiriladi. yerdagi yuz beradigan barcha hodisalar uchun geliosentrik sanoq sistemasi inersial boʻladi. yer bilan bogʻlangan sanoq sistemasi aniq aytganda noinersial, ammo uning noinersialligidan yuzaga keladigan effektlar (yer oʻz oʻqi atrofida va quyosh atrofida aylanadi), koʻp masalalarni yechayotganda hisobga olmaslik darajada kichik boʻladi va bu hollarda uni inersial deb hisoblash mumkin. jismning massasi – jismning inersion (inert massa) va gravitatsion xossalarini (gravitatsion massa) aniqlab beruvchi fizik miqdor (kattalik). hozirgi vaqtda inert va gravitatsion massalarning bir-biriga tengligi isbotlangan. kuch – vektor kattalik boʻlib, u jismga boshqa jismlar tomonidan yoki maydonlar tomonidan mexanik ta’sirning oʻlchami hisoblanadi. bu ta’sir natijasida jism tezlanish oladi yoki oʻz shakli va oʻlchamlarini oʻzgartiradi. moddiy nuqtaning harakat miqdori (impulsi) deb son qiymati massaning tezlikka koʻpaytmasiga teng, yoʻnalishi esa tezlik yoʻnalishida boʻlgan fizik kattalikka aytiladi. nyuton qonunlari i qonun: har qanday moddiy nuqta (jism) oʻzining tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat holatini unga bu …

3 / 33

kuchlar ta’sir etsa, u holda bu kuchlarning har biri moddiy nuqtaga nyuton ii qonuniga asosan tezlanish beradi, bunda boshqa kuchlar bamisoli ta’sir etmayotgandek boʻladi. bu prinsipga koʻra kuchlarni va tezlanishni tarkibiy qismlarga ajratib yuborish mumkin. bu rasmda ta’sir etuvchi kuch 2 ta komponentaga ajratilgan: ft (urinma boʻyicha yoʻnalgan kuch) va fn (egrilik markaziga qarab yoʻnalgan normal tashkil etuvchi). larni bilgan holda quyidagilarni yoza olamiz: jismga koʻp kuchlar ta’sir etsa, deganda ularning natijalovchi kuchi tushuniladi. iii qonun: moddiy nuqtalarning bir-biriga ta’sir etayotgan kuchlari modullari boʻyicha har doim teng, qarama-qarshi yoʻnalgan va shu nuqtalarni tutashtiruvchi chiziq boʻylab yoʻnalgan: f12=-f21 bu yerda f12 – birinchi moddiy nuqtaga ikkinchi moddiy nuqta tomonidan ta’sir etayotgan kuch, f21 – 2-moddiy nuqtaga birinchining ta’sir kuchi. bu kuchlar turli moddiy nuqtalarga qoʻyilgan qoʻyilgan, har doim juft boʻlib ta’sir etadi va bir tabiatli kuch hisoblanadi. tabiatda kuchlar • ishqalanish kuchlari har qanday jism gorizontal tekislikda harakat qildirilsa u vaqt …

4 / 33

idagi zarrachalar oʻrtasidagi ishqalanishga aytiladi. masalan suyuqlik yoki gazning turli qatlamlari orasidagi ishqalanish, ularning har bir qatlamlari tezliklari qatlamdan qatlamga oʻzgaradi. bu ishqalanishning tashqi ishqalanishdan farqi shundaki, bu yerda tinchlik (harakatsizlik) ishqalanishi yoʻq. agar bir-biriga nisbatan sirpanayotgan jismlar oʻrtasida yopishqoq (qayishqoq) moy boʻlsa, u holda ishqalanish moy qatlamida yuz beradi. bu gidrodinamik ishqalanish (moy qalin boʻlganida) deyiladi. agar moy qalinligi va undan kichik boʻlsa chegaraviy ishqalanish deyiladi. endi tashqi ishqalanishning ayrim qonunlarini koʻrib chiqamiz. tashqi ishqalanish qanday hosil boʻladi? − tegib turgan sirtlar gʻadir-budirligidan hosil boʻladi; − molekulalar oʻrtasidagi tortishish kuchidan hosil boʻladi (silliq sirtlar oʻrtasida). endi stol ustida turgan brusokni koʻraylik. bu brusok kuch ta’sirida da harakatga keladi. amonton va kulon tajribalar orqali quyidagi qonunni aniqlashdi: sirpanish ishqalanish kuchi normal bosim kuchiga proporsional , bu yerda f – sirpanish ishqalanish koeffitsiyenti, u tegib turgan sirt xossalariga bogʻliq. ishqalanish koeffitsiyentining qiymati qidiramiz. jism qiya tekislikda joylashgan. u harakatga kelishi uchun …

5 / 33

tirmay ushlab turadi, ... salbiy tomonlari: ishqalanuvchi sirtlar orasida harakatga qarshilik kuch paydo boʻladi, uni kamaytirish uchun moy quyiladi (shunda fishq 10 marta kamayadi). ishqalanish kuchini kamaytirishning eng yaxshi usuli: sirpanish ishqalanishini tebranma (chayqalma) ishqalanishga almashtirish. ya’ni sharikli, rolikli podshipniklar va boshqalar ishlatiladi. tebranish ishqalanish kuchi kulon qonuniga asosan: , bu yerda ft – tebranma sirpanish koeffitsiyenti, r – jism (shar) radiusi. ayrim materiallar juftligi uchun tinchlik va sirpanish ishqalanish koeffitsiyentlari: impulsning saqlanish qonuni. inersiya markazi impuls tushunchasi nimani koʻrsatadi? − nima harakat qilayotganini; − qanday harakat qilayotganini koʻrsatadi. havoda suzib yurgan chang zarrasi juda kichik impulsga ega (chunki massasi va tezligi kichik). okeandagi paroxod katta impulsga ega. shuni koʻrsatadiki, jismni vaqt ichida toʻxtatish uchun, masalan 1 sek da toʻxtatish uchun jism impulsiga bogʻliq holda turli kuchlar talab qilinadi. chang zarrasini toʻxtatish uchun juda oz kuch, paroxod uchun juda katta kuch kerak. impulsning saqlanish qonuni juda katta ahamiyatga ega, shuning …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "inersial sanoq tizimlari"

prezentatsiya powerpoint moddiy nuqta dinamikasi inersial sanoq tizimlari inersial sanoq tizimlari (sistemalari) deb boshqa qandaydir inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chiziqli va tekis harakat qilayotgan yoki tinch turgan sistemaga aytiladi. agar shu sistema tezlanish bilan harakat qilsa yoki egri chiziqli harakat qilsa, u noinersial sistema boʻladi. inersial va noinersial sistemalar oʻrtasidagi farqni harakat qilayotgan poyezd misolida koʻraylik. agar koordinata sistemasi poyezd bilan bogʻlangan boʻlsa, ya’ni poyezd bilan yer sirtiga nisbatan koʻchayotgan boʻlsa, u holda poyezddagi odamga inersiya qonuni qachon qoʻllanishi mumkin? − poyezd tinch turganda yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qilayotganda. endi poyezd tezligini oʻzgartiraylik. masalan, keskin tormoz beraylik. nima yuz ber...

This file contains 33 pages in PPTX format (2.8 MB). To download "inersial sanoq tizimlari", click the Telegram button on the left.

Tags: inersial sanoq tizimlari PPTX 33 pages Free download Telegram