badiiymatnning leksik-semantik xususiyatlari

PPTX 13 pages 121.1 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 121.1 KB

File type PPTX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

prezentatsiya powerpoint badiiy matnning leksik-semantik xususiyatlari reja: badiiy matn tarkibida leksik vositalarning o`rni. ma’nodosh so`zlar. shakldosh so`zlar. til va yozuvchi o‘rtasidagi munosabatni shaxmat va shaxmatchi o‘rtasidagi munosabatga qiyoslash mumkin. shahmatda har bir donaning mavqei, darajasi, shaxmat taxtasi ustidagi harakatlanish qoidalari avvaldan belgilangan. ana shu qoidalarni tugal egallash oqibatida yuzaga kelgan yuksak mahorati tufayli shaxmatchi tamoman yangi, kutilmagan yurishlar qiladi, betakror kombinatsiyalar yaratadiki, bu unga raqibini mag‘lub va muxlisini maftun qilish imkonini beradi. tilda ham har bir unsurning o‘z vazifasi, ma’no doirasi, boshqa unsurlar, birliklar bilan bog‘lanish qonuniyatlari mavjud. ana shu qonuniyatlardan mukammal boxabar bo‘lgan, badiiy didi, so‘z sezgisi va mahorati yuksak yozuvchi betakror tasvir, kutilmagan, ohorli badiiy lavhalar, so‘z chaqinlarini paydo qila oladiki, kitobxon adibning nafaqat g‘oyasi, balki go‘zal tilining asiriga aylanadi. bunda yozuvchi umumxalq tilidagi badiiy tasvirga favqulodda muvofiq birliklarni tanlash, saralash va sayqallash asosida, lisoniy-badiiy qonuniyatlardan kelib chiqqan holda ularga yuklangan xilma-xil badiiy-estetik ma’nolar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. …

2 / 13

abariq holda reallashgan leksik birliklarni aniqlash va ular adibning badiiy-estetik maqsadiga qay darajada xizmat qilgani haqida mulohaza yuritish talab qilinadi. buning uchun badiiy asar tilidagi ma’nodosh, shakldosh, zid ma’noli, ko‘p ma’noli, tarixiy va arxaik so‘zlar, yangi yasalmalar, shevaga oid so‘zlar, chet va vulgar so‘zlar ajratib olinadi va asarga nima maqsad bilan olib kirilganligi izohlanadi. ma’nodosh so‘zlar tilning lug‘aviy jihatdan boylik darajasini ko‘rsatib beruvchi o‘ziga xos vositadir. tilda ma’nodosh so‘zlarning ko‘p bo‘lishi tilning estetik vazifasini yanada to‘liq bajara olishini osonlashtiradi. bu juda qadim zamonlardan beri anglangan, idrok etilgan va o‘rganilgan. o‘zbek tili ma’nodosh so‘zlarga juda boy. yozuvchilar tilimizdagi ma’nodosh so‘zlar ichidan tasvir maqsadi va ruhiga muvofiq keladigan aniq so‘zni topib o‘z asarlarida qo‘llashga harakat qiladilar, shu tariqa, qahramonlar ruhiyati hamda tasvir obyektining eng kichik qirralarigacha real ko‘rsatib berishga intiladilar. badiiy matndagi ma’nodosh so‘zlar tahlilida, asosan, ikki jihatga e’tiborni qaratish zarur. ulardan biri muallifning ikki yoki undan ortiq ma’nodosh so‘zdan ifodalanayotgan mazmun …

3 / 13

ib borishini aniq ifodalash uchun: zebixon bilan kelgan boshqa qizlar ham bir-biridan yaxshi, bir-biridan soz, bir-biridan ochiq, bir-biridan quvnoq...(cho‘lpon) salbiy belgining kuchayib borishini ifodalash uchun: xo‘sh, mingboshining o‘zi odamlar aytganiday juda xunuk va badbashara odammi? (cho‘lpon) kontekstual ma’nodoshlik. katta mahoratli yozuvchilarning badiiy til borasidagi ustunliklaridan biri shundaki, ular faqat tilda mavjud bo‘lgan, tayyor ma’nodosh so‘zlardangina foydalanib qolmasdan, badiiy tasvir ehtiyojiga ko‘ra ma’nodosh bo‘lmagan so‘zlarni ham shunday qo‘llaydilarki, bu so‘zlar ham matnda xuddi ma’nodosh so‘zlar kabi idrok etiladi. masalan: kechagina qarg‘ab, so‘kib, «o‘ldirsam!» deb yurgan kundoshini o‘pib, quchoqlab, silab-siypab bir nafasda ikkalasi «qalin do‘st» bo‘lgan emishlar. (cho‘lpon) frazeologik ma’nodoshlik. voqelikni obrazli tasvirlashda, uni kitobxon ko‘zi o‘ngida aniq va to‘la gavdalantirishda frazeologik iboralarning ma’nodoshligidan keng foydalaniladi. toqati toq bo‘lmoq – sabr kosasi to‘lmoq, burni ko‘tarilmoq – dimog‘i shishmoq, yaxshi ko‘rmoq – ko‘ngil bermoq, ikki oyog‘ini bir etikka tiqmoq – oyoq tirab olmoq, og‘ziga tolqon solmoq – mum tishlamoq kabilar frazeologik ma’nodoshlikka misol …

4 / 13

higa solgan, ziqna odam edi. shakldosh so‘zlar tilimizda tovush (yozuvda harfiy) tomoni bir xil bo‘lib, turlicha ma’nolarni ifodalovchi so‘zlar mavjud. bunday so‘zlar omonimlar deb ataladi. tilshunoslikda omonimiyaning uch ko‘rinishi mavjudligi ta’kidlanadi: omoleksema, omograf va omofonlar. «omoleksemalarni belgilashda talaffuz jihatidan bo‘ladigan bir xillik ham, harfiy (grafik) ifoda jihatidan bo‘ladigan bir xillik ham hisobga olinadi.» masalan, qovoq-i (inson a’zosi) – qovoq-ii (o‘simlik nomi). omograflar esa, harfiy jihatdan bir xil bo‘lib talaffuzi har xil bo‘ladi: tom-i (uyning tomi) – tom-ii (jild), atlas-i (ipakdan tayyorlangan mato turi) – atlas-ii (xarita). omofonlar deb talaffuz jihatidan teng kelish hodisasiga aytiladi: bor(<bob) – bor, yot(<yod) – yot, sutxo‘r(<sudxo‘r) – sutxo‘r kabi. shakldoshlik iboralarda ham kuzatiladi: boshiga ko‘tarmoq-i (e’zozlamoq) – boshiga ko‘tarmoq-ii (to‘palon qilmoq), qo‘l ko‘tarmoq-i (ovoz bermoq, ma’qullamoq) – qo‘l ko‘tarmoq-ii (urmoq). shakldosh so‘zlar asosida yuzaga keladigan ohangdoshlikdan badiiy asarda alohida uslubiy vosita sifatida foydalaniladi. nasrda askiya va payrov orqali kulgi chiqarish maqsadida, she’riyatda esa tuyuq hosil …

5 / 13

ning ko‘pligi), xalos (ozod bo‘lish) – xolos (faqat), xush (yaxshi, yoqimli) – hush (insonning sezish, idrok etish qobiliyati). «paronimlarga asoslangan uslubiy figura paronomaziya deb yuritiladi. badiiy adabiyotda paronomaziyadan ifodalilik, ohangdorlikka erishish, komik effekt yaratish, so‘z o‘yini hosil qilish kabi maqsadlarda foydalaniladi.» badiiy adabiyotda o‘xshash so‘z (paronim)lar qahramonlar nutqini individuallashtirish, ularning ma’naviy hamda lisoniy saviyasini ko‘rsatish uchun ham ishlatiladi. quyidagi parchada paronimlardan komik effekt yaratish maqsadida foydalanilgan. qahrmon kompot (mevalardan tayyorlanadigan sharbat) va kompost (chiqindilardan achitib tayyorlanadigan organik o‘g‘it) paronim so‘zlarining ma’nosini bilmaganligi uchun kulgili vaziyatga tushadi: «aylanib yurib to‘rtinchi brigada dalasida janjal ustidan chiqib qolibman. xulosa badiiy matnning leksik-semantik xususiyatlari asar mazmunini ochishda, obrazlar tizimini yaratishda va muallifning estetik maqsadini ifodalashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. badiiy matnning til qurilishi oddiy nutqdan farq qilib, unda so‘zlarning ma’noviy kengayishi, ko‘p qatlamli semantik yuk, ramziy ma’nolar, badiiy-tasviriy vositalarning uyg‘un qo‘llanishi muhim o‘rin tutadi. so‘zlarning bevosita lug‘aviy ma’nosi bilan birga konnotativ, obrazli, metaforik ma’nolar …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiymatnning leksik-semantik xususiyatlari"

prezentatsiya powerpoint badiiy matnning leksik-semantik xususiyatlari reja: badiiy matn tarkibida leksik vositalarning o`rni. ma’nodosh so`zlar. shakldosh so`zlar. til va yozuvchi o‘rtasidagi munosabatni shaxmat va shaxmatchi o‘rtasidagi munosabatga qiyoslash mumkin. shahmatda har bir donaning mavqei, darajasi, shaxmat taxtasi ustidagi harakatlanish qoidalari avvaldan belgilangan. ana shu qoidalarni tugal egallash oqibatida yuzaga kelgan yuksak mahorati tufayli shaxmatchi tamoman yangi, kutilmagan yurishlar qiladi, betakror kombinatsiyalar yaratadiki, bu unga raqibini mag‘lub va muxlisini maftun qilish imkonini beradi. tilda ham har bir unsurning o‘z vazifasi, ma’no doirasi, boshqa unsurlar, birliklar bilan bog‘lanish qonuniyatlari mavjud. ana shu qonuniyatlardan mukammal boxabar bo‘lgan,...

This file contains 13 pages in PPTX format (121.1 KB). To download "badiiymatnning leksik-semantik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiymatnning leksik-semantik … PPTX 13 pages Free download Telegram