sintaksis

PPTX 19 pages 79.0 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 79.0 KB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

prezentatsiya powerpoint lecture 8 leksiya materiali: sintaksis. sintaktik konstruksiyalar. gap 1. sintaksis haqida tushuncha sintaksis (yunoncha syntaxis – tartib, joylashuv) tilshunoslikning grammatik qismi bo‘lib, so‘zlarning birikishi, gap hosil bo‘lishi va ularning qo‘llanish qonuniyatlarini o‘rganadi. sintaksis til tizimida yuqori pog‘ona bo‘lib, u morfologiya bilan uzviy bog‘langan. agar morfologiya so‘z shakllanishi va grammatik kategoriyalarni o‘rgansa, sintaksis ularning nutqda qanday birikib, gap hosil qilishini tahlil qiladi. sintaksisning asosiy vazifasi — so‘z birikmalari, gaplar va matn tuzilishini, ularning mazmuniy va grammatik xususiyatlarini tadqiq qilishdir. 2. sintaktik birliklar sintaksisda quyidagi asosiy birliklar ajratiladi: so‘z birikmasi – ikki yoki undan ortiq so‘zning ma’lum sintaktik munosabat asosida birikishi. gap – grammatik jihatdan shakllangan va ma’lum kommunikativ maqsadni ifodalovchi sintaktik birlik. murakkab sintaktik butunlik (matn) – mazmuniy va grammatik jihatdan bog‘langan gaplar majmuasi. 3. sintaktik konstruksiya tushunchasi sintaktik konstruksiya — sintaktik birliklarning (so‘z birikmalari, gaplar, qo‘shma gaplar) ma’lum model asosida tuzilish shakli. har bir tilda sintaktik konstruksiyalarning o‘ziga …

2 / 19

k shakl va mazmuniy butunlik bo‘ladi. gap boshqa sintaktik birliklardan farqli ravishda mustaqil fikrni bildiradi. gapning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi: grammatik butunlik – gapning o‘z qolipi bo‘lishi. mazmuniy tugallik – gap mustaqil fikrni bildirishi. kommunikativlik – gap nutq jarayonida axborot uzatish vazifasini bajaradi. intonatsion tugallik – gap ohang orqali ajraladi. 5. gapning grammatik qurilishi gap ikki asosiy bo‘lakka tayanadi: ega – kim? nima? so‘roqlariga javob bo‘ladi. kesim – ega haqidagi fikrni bildiradi. gapning qolgan bo‘laklari – to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol yordamchi bo‘laklar sifatida qo‘shiladi. 6. gaplarning turlari a) tarkibiga ko‘ra: sodda gap – bitta predikativ birlik asosida tuziladi. masalan: talaba kitob o‘qiyapti. qo‘shma gap – ikki yoki undan ortiq predikativ birlikdan iborat. masalan: quyosh chiqdi va tabiat uyg‘ondi. b) maqsadiga ko‘ra: hikoya gap (bugun yomg‘ir yog‘di.) so‘roq gap (bugun yomg‘ir yog‘dimi?) buyruq gap (yomg‘irda chiqma!) undov gap (voy, yomg‘ir yog‘ayapti!) c) tarkibiy shakliga ko‘ra: to‘liq gap – barcha zarur bo‘laklari mavjud. …

3 / 19

'lovchi ham bor, degan fikmi ilgari surishadi. gap esa ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, holdan tashkil topgan. shunday qilib, miqdor nuqtai nazaridan gapning tuzilishi bilan hukmning tuzilishi bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. bu nomutanosiblik tafakkurning, hukm ning predikati subyekt va u haqda nima deyilayotganini bildiradigan predikat bilan gapning ega-kesimi o‘rtasida ham ko‘zga tashlanadi. hukmning subyekti hamma vaqt ham gapning egasiga, hukmning predikati esa, gapning kesimiga to‘g‘ri kelavermaydi. gapdagi hukmning subyektini ifodalovchi so‘z tema, gapdagi hukmning predikatini anglatadigan so‘z - rema atamalari bilan belgilanadi. hukmning bo‘laklari serharakat, tez o‘zgaruvchan, gap bo‘laklari esa qotib qolgan, o‘zgarmasdir. bundan, bir gap yordamida bir nechta hukmni ifoda qilish mumkin. gapning har bir bo‘lagi hukmning subyekti - temasi yoki predikati – remasi bo‘lib kelishi mumkin, degan ma’no kelib chiqadi. shuning uchun ham tafakkuming birligi - hukmni serharakat deb atashadi. masalan: biz paxta terdik gapida doimo grammatik ega - biz, kesim - terdik, to‘ldiruvchi - paxta. lekin biz doimo tema, …

4 / 19

sh kelishikda turishi zarur. hukmning bo‘laklari bunday chegarani bilmaydi. tinglovchi va o‘quvchilar, so‘zlovchi va yozuvchilar o‘z gaplari orqali qanday hukmni ifoda etayotganlariga ahamiyat berishlari lozim. har bir til tema va remani ifoda qiluvchi til vositalariga ega. shulardan og‘zaki nutqqa xos universal vositalardan asosiysi mantiqiy urg'udir; so‘zlovchi remani ifodalash uchun, odatda mantiqiy urg‘u bilan kerakli so‘z yoki so‘zlarni ajratib ko‘rsatadi. rus tilida remani anglatuvchi so‘zni gapning oxiriga o‘tkazib qo‘yish katta ahamiyatga ega. ingliz tilida bu maqsadda maxsus grammatik konstruksiyalar, inversiya, ya’ni gapdagi so‘zlarning tartibini o‘zgartirish kabi vositalardan foydalaniladi. bu vazifani leksik vositalar ham bajarishi mumkin: o‘zbek tilida ularga faqat, xususan, kamida kabi, ingliz tilida noaniq artikl, just, also, only kabi so‘zlar kiradi. tillardagi tema va remani ifodalovchi vositalar rang-barang bo‘lib, ular har bir tilning grammatik tuzilishiga bog‘liq bo‘ladi. quyidagi gaplarda tema va remani ifodalovchi vositalarni aniqlang: 1. hatto burningga ham tayoq tegibdi (a.qahhor). 2. hikmatsiz emas maqollar. 3. vatan - ona …

5 / 19

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sintaksis"

prezentatsiya powerpoint lecture 8 leksiya materiali: sintaksis. sintaktik konstruksiyalar. gap 1. sintaksis haqida tushuncha sintaksis (yunoncha syntaxis – tartib, joylashuv) tilshunoslikning grammatik qismi bo‘lib, so‘zlarning birikishi, gap hosil bo‘lishi va ularning qo‘llanish qonuniyatlarini o‘rganadi. sintaksis til tizimida yuqori pog‘ona bo‘lib, u morfologiya bilan uzviy bog‘langan. agar morfologiya so‘z shakllanishi va grammatik kategoriyalarni o‘rgansa, sintaksis ularning nutqda qanday birikib, gap hosil qilishini tahlil qiladi. sintaksisning asosiy vazifasi — so‘z birikmalari, gaplar va matn tuzilishini, ularning mazmuniy va grammatik xususiyatlarini tadqiq qilishdir. 2. sintaktik birliklar sintaksisda quyidagi asosiy birliklar ajratiladi: so‘z birikmasi – ikki yoki undan ortiq s...

This file contains 19 pages in PPTX format (79.0 KB). To download "sintaksis", click the Telegram button on the left.

Tags: sintaksis PPTX 19 pages Free download Telegram