yorug‘lik fizikasi

DOC 10 pages 86.0 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 86.0 KB

File type DOC

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

optika bo`limini o`qitish uslublari yorug‘lik yoki aniqirog‘i yorug‘lik fizikasi yorug‘lik manbaining nurlanishi, yorug‘likning tarqalishi modda bilan o‘zaro ta’siri kabi fizikaviy hodisalar haqidagi ta’limotdir. bu vaqtda “yorug‘lik” tushunchasini o‘zi har xil ma’noda talqin qilinadi. o‘tgan asrning o‘rtalarigacha yorug‘lik deb ko‘zimiz bilan idrok qilinadigan, ya’ni ko‘zga ko‘rinadigan nurlanishni tushunganlar. u vaqtlarda yorug‘likning tabiati aniq emasdi. ba’zi olimlar jumladan, i.nyuton va uning izdoshlari yorug‘lik hodisalarining davriyligini (nyuton halqasi) payqagan bo‘lsalar ham yorug‘lik xuddi zarralar (korpuskulalar) oqimidek talqin qilindi. boshqa olimlar, masalan, x.gyuygens, t.yung, o.frenel yorug‘likni maxsus muhit dunyo efirida xuddi elastik to‘lqinlar deb, talqin qilishdi. bu fikrlarning har biri o‘z afzalliklariga va kamchiliklariga ega edi. xix asrning 30-yillarida frenelling muhitda yorug‘lik tezligini aniqlashga doir hamda difraktsiya hodisasini o‘rganishga doir ajoyib tajribalarga asosan yorug‘likning to‘lqin nazariyasi barcha fiziklarning e’tirofiga sazovor bo‘ldi. elastik yorug‘lik eltuvchi efir tushunchasi doirasida hal qilib bo‘lmaydigan qator qiyinchiliklar bor edi, chunonchi, yorug‘likning ikki muhit chegarasidagi holati, xususan yorug‘likning qutblanishi kabi …

2 / 10

it to‘lqinlar haqidagi ta’limotni o‘zgartirmadi. faqat modda bilan o‘zaro ta’sirda yorug‘likning nurlanish va yutilish mexanizmini tushunish o‘zgardi. nurlanishda to‘lqin va korpuskulyar (zarra) xossasi mavjudligi, ya’ni yorug‘likning ikki xil tabiatga ega ekanligi ravshan bo‘ldi. 1924-1927-yillarda lui de broyl, k. devisson va l.jermerlar tomonidan yorug‘likning ikki xil zarra va to‘lqin xususiyatlari kashf etilgach haqiqatan muhim metodologik ahamiyat kasb etdi. bu bilan muhim metodik vazifa vujudga keldi, ya’ni yorug‘likni maktab fizika kursining alohida bo‘limi sifatida o’rganish maqsadga muvofiqligi, buning uchun esa, yorug‘lik bo‘limining mazmunini va tuzilishini ko‘rsatish zaruriyati tug’ildi. tabiatda mavjud bo‘lgan elektromagnit to‘lqinlar spektrini taxminan, uch qismga bo‘lish mumkin to‘lqin uzunligi bir necha kilometrdan tortib, to santimetrgacha bo‘lgan radioto‘lqinlar; ko‘zga ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqinlaridan (taxminan 0,72 dan 0,40 mkm) tashqari, to‘lqin uzunligi 0,1. nm gacha bo‘lgan millimetrli, infraqizil, ultrabinafsha va yumshoq rentgen nurlanishidan iborat to‘lqinlar hamda to‘lqin uzunligi 0.1 nm dan kichik bo‘lgan qattiq rentgen nurlaridan iborat gamma- nurlanishlardir. optik hodisalarni talqin qilish …

3 / 10

tlikda o‘rganiladi. dastlab geometrik optika, keyin yorug‘likning to‘lqin nazariyasi yoritiladi, so‘ngra yorug‘likning elektromagnit tabiati haqidagi tushuncha kiritiladi va nihoyat yorug‘likning kvant xossalari qarab chiqiladi. hozirgi zamon metodikasi materiallarni tarixiy ketma-ketlikda emas, balki yorug‘lik tabiatiga muvofiq, o‘rganishni taqozo etadi. ana shunga muvofiq maksvellning asosiy g‘oyasi o‘rganilgandan keyin radioto‘lqinlarning nurlanishi va qabul qilish metodlari bilan tanishtirilib, to‘lqin optikasining asosiy g‘oyasi kiritiladi. geometrik optika to‘lqin optikaning chegaraviy hodisasi tariqasida o‘rganiladi hamda eng sodda optik asboblarni o‘rganishda foydalaniladi. to‘lqin optikadan keyin kvant optikasi bayon qilinib, yutilish spektrlarining hosil bo‘lishi atom tuzilishiga bog‘liq holda o‘rganiladi. bu tuzilishda bayon qilib muhim tarixiy dalillarga diqqatni qaratmaslik kerak demoqchi emasmiz. yorug‘lik tabiatiga bo‘lgan qarashning rivojlanish tarixi ibratli ekanligini bilib, o‘quvchilar yorug‘lik haqidagi ta’limotning rivojlanishidagi eng muhim bosqichlarni tasavvur etishi va hozirgi zamon optik hodisalarning nazariyasini yaratgan i.nyuton, x.gyuygens, t.yung, o.frenel, a.eynshteyn, m.plank, n.bor, g.basov va a.proxorov kabi buyuk olimlarning xizmatlari haqida ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak. yorug‘lik bo‘limini tuzishda …

4 / 10

erlar atom tuzilishi bilan birga o‘rganiladi. optik hodisalarni shu asosda bayon qilish fundamental fizik nazariyalar asosida materialni ko‘rib chiqilishga imkoniyat yaratadi. yorug‘likning to‘lqin xossasini bayon qilishda ikki xil qarash mavjud. avval yorug‘lik to‘lqin ekanligini isbotlash mumkin, so‘ngra qutblashishi asosida ko‘ndalang to‘lqin degan xulosaga kelinadi. faqat dars oxirida maksvell g‘oyasi asosida yorug‘lik - bu elektromagnit to‘lqin ekanligi beriladi. bunday yondashish, tabiat qonunlarini bilishning taqribiy yo‘liga mos keladi. ikkinchi xil yondashishda o‘quvchilarga yorug‘likelektro-magnit to‘lqinidan iborat degan hozirgi zamon tasavvuri beriladi. bu mazmun 1865 yilda maksvell tomonidan ilgari surilib, gipoteza (taxmin) holida berilgan va keyinchalik hozirda dalillar asosida to‘la tasdiqlanadi. tajribaga asoslangan ko‘plab hodisalar umumlash-tirilib, hozirgi zamon fizik nazariyasi yaratildi. bunday yondashuv natijasida qator hodisalarni kuzatish shartlari yana oydinlashtiriladi. ularni o‘quv tajribalarida kuzatish mumkin. bunday yondashuvning ilmiy va metodik nuqtai nazardan afzal tomonlari bor. u muammoli holatni vujudga keltirish, o‘quv eksperimentida nazariy mulohaza qilishda katta imkoniyatlar ochib beradi. vakuumda yorug‘lik tezligi. fizikada yorug‘lik …

5 / 10

ezligini chekli ekanligini to‘g‘ri va bilvosita metodlar bilan tajribada isbotlash mumkin. turli metodlarda yorug‘likning manbadan qabul qilgichgacha bo‘linib—tarqalishidan foydalaniladi. hozirgi zamon radiolashgan qurilmalarida uzatuvchi qurilmalar impulsni davriy ravishda uzatadi, qaytgan to‘lqin uzatuvchi radiostantsiyaga kelib uriladi. hozirgi vaqtda lazer texnikasi yordamida yorug‘lik tezligi yorug‘lik to‘lqin uzunligini radio nurlanish chastotasiga ko‘paytmasi bilan aniqlanadi va formula bo‘yicha hisoblanadi. fizika kursining asosiy vazifasi - kuzatish va tajribalarda yorug‘lik tezligi juda katta, chegaraviy tezlik bo‘lib, bu xulosa yaqindan ta’sir qilish tamoyiliga mos kelishini ko‘rsatishdan iboratdir. to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash natijasida yorug‘likning vakuumdagi tezligi aniqlandi. hozirda yorug‘lik tezligi s=299792458 1,2 m/s ga teng deb qabul qilindi. keyingi yillarda geliyli-neonli lazer nurlari yordamida topilgan yorug‘likning vakuumdan tezligining qiymati s=299792456,2 1,1 m/s ga teng ekanligini o‘quvchilarga bildirib qo‘yish kerak. bu tajribadan ko‘rinadiki, o‘lchash aniqligi 1 m(s ga, nisbiy xato 10-9 ga teng ekanligiga erishilgan. o‘quv maqsadlari uchun yorug‘lik tezligi shu 3,00x108 m(s ga teng, deb qabul qilingan. darsda yorug‘lik tezligini …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yorug‘lik fizikasi"

optika bo`limini o`qitish uslublari yorug‘lik yoki aniqirog‘i yorug‘lik fizikasi yorug‘lik manbaining nurlanishi, yorug‘likning tarqalishi modda bilan o‘zaro ta’siri kabi fizikaviy hodisalar haqidagi ta’limotdir. bu vaqtda “yorug‘lik” tushunchasini o‘zi har xil ma’noda talqin qilinadi. o‘tgan asrning o‘rtalarigacha yorug‘lik deb ko‘zimiz bilan idrok qilinadigan, ya’ni ko‘zga ko‘rinadigan nurlanishni tushunganlar. u vaqtlarda yorug‘likning tabiati aniq emasdi. ba’zi olimlar jumladan, i.nyuton va uning izdoshlari yorug‘lik hodisalarining davriyligini (nyuton halqasi) payqagan bo‘lsalar ham yorug‘lik xuddi zarralar (korpuskulalar) oqimidek talqin qilindi. boshqa olimlar, masalan, x.gyuygens, t.yung, o.frenel yorug‘likni maxsus muhit dunyo efirida xuddi elastik to‘lqinlar deb, talqin qilishdi...

This file contains 10 pages in DOC format (86.0 KB). To download "yorug‘lik fizikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: yorug‘lik fizikasi DOC 10 pages Free download Telegram