zamonaviy tabiiyot bilmilari konsepsiyalari

DOC 219 pages 636.5 KB Free download

219 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 636.5 KB

File type DOC

Pages 219

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 219

zamonaviy tabiiyot bilmilari konsepsiyalari leksiyalar kursi m u n d a r i j a so‘z boshi……………………………………………………………………… 4 i. “zamonaviy tabiiyot bilimlari konsepsiyalari” fanining asosiy maqsadi, fanlar tizimdagi o‘rni……………………. 5 ii. fanlar tizimi va ularning xususiyatlari………………………………… 9 iii. tabiatshunoslik tarixi………………………………………………….. 21 iv. fan texnika inqilobi va uning tabiatshunoslikdagi ahamiyati…………………………………………. 35 v. mexanik fizikadan-kvant fizikasigacha……………………………….. 47 vi. materiya tashkillanishining tuzilishi sathlari. mikro-, makro-, megadunyolar……………………………………….... 64 vii. osmon jismlari va ularning yerdagi jarayonlarga ta’siri……………… 71 viii. kimyo fanining tabiiyot bilimlardagi o‘rni va roli…………………….. 87 ix. yerda jonli tabiat to‘g‘risida hozirgi zamon tabiatshunosligi…………. 102 zamonaviy genetika va uning vazifalari………………………….......... 123 x. kibernetika. sinergetika. olam tuzilishi modellari…………................. 129 xi. tabiat. tabiatdagi tartib va tartibsizlik………………………................ tabiat muvozanatining orol muammosi natijasida o‘zgarib borishi va uni bartaraf etish yo‘llari……………………………………………………………. tabiatni muhofaza qilish………………………………………………. atrof muhitni muhofaza qilishning xalqaro aspektlari………………………………………………………. 133 141 151 154 xii. biosfera, noosfera va insoniyat………………………………………… 163 xiii. ekologiya fani. fanning maqsadi va vazifalari……………………………………………………………. 174 xiv. …

2 / 219

ihoyat, insonning o‘zi mana shularni tabiiy bilimlar o‘rganadi. tabiiy bilimlarning asosiy maqsadi olamni butunlikda, ya’ni uning butun murakkabligi va ko‘p qirraligida bilish hisoblanadi. davlat ta’lim standartlariga asosan “zamonaviy tabiiy bilimlar konsepsiyalari” fani ta’limiy dasturlar tarkibiga kiritilgan. oliy ta’lim dasturiga berilgan fanning kiritilishi sababi hozirgi zamon sivilizatsiyasini tirik qoldirish talabi va insoniyatning butun biologik evolyutsiya natijasida erishgan o‘zining genetik informatsiyasini himoya qilishdir. bu muhim muammolarni yechish uchun tabiatni himoya qiluvchi texnologiyalarni ishlab chiqish, biosferani ushlab turishga yo‘naltirilgan tadbirlarni o‘tkazish kerak. tabiat sistemalarini saqlash yetarli darajada murakkab muammo bo‘lib, o‘z ichiga, jamiyat hayotining hamma sohalarini, fanni, siyosatni, huquqni, iqisodni. xalqaro munosabatlarni, ta’limni, madaniyatni, etikani va albatta ishlab chiqarishni oladi. bu muammoni hozirgi zamon sivilizatsiyasining boshqa muammolaridan alohida ajartib olib qarash mumkin emas. “zamonaviy tibiiyot bilimlari kontseptsiyalari” faning asosiy maqsadi, fanlar tizimidagi o’rni bizni o‘rab olgan olamni o‘rgana turib biz hammadan avval falsafaning asosiy savoliga, ong birlachimi yoki materiya birlamchimi degan savolga javob …

3 / 219

r.dekart fazoviy ko‘lam va bo‘ladigan moddiy substansiya deb ta’riflagan va u 17-18 asr materializmning asosi bo‘lgan. materiya dialektik materializmning asosiy tushunchasidir. tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosida yotuvchi va ularni umumlashtiruvchi tushuncha substansiya (mohiyat) deb ataladi. olamning asosida bitta substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim monizm, ikkita substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim dualizm, ko‘p substansiyalar yotadi deb hisoblovchi oqim plyuralizm deb atalgan. materiya uni o‘rganuvchi sub’ektga bog‘liq bo‘lmagan holda ob’ektiv mavjuddir. materiya inson paydo bo‘lishidan oldin mavjud bo‘lgan va undan keyin ham mavjud bo‘ladi. umuman aytganda, materiya tabiatda (koinotda) real mavjud bo‘lgan va bizning sezgi organlarimiz yoki maxsus asboblar vositasida sezish mumkin bo‘lgan barcha narsalardir. materiya ob’ektiv reallik bo‘lib insonning sezgi organlariga ta’sir qiladi va haqiqatni taxminan to‘g‘ri aks ettiradi. bizning sezgilarimiz materiyadan nusxa oladi, surat oladi va uni aks ettiradi. materiyaning konkret turlari turli-tumandir. ularga elementar zarralar (elektronlar, protonlar, neytronlar va boshqalar), bunday bir necha zarralarning yig‘indisi (atomlar, molekulalar), fizik …

4 / 219

o tekshirib inson “namuna va xatoliklar” usuli bilan absolyut haqiqatga yaqinlashadi. shunday qilib, olamni bilish mumkin. ammo har bir bilish ob’ekti o‘ziga xos bo‘lgan xilma-xil xususiyatlarga ega va ularning harakteristikalari tuganmasdir, ya’ni ularni oxirigacha o‘rganish mumkin emas. bu esa bilishning cheksiz ekanligini chegaralari yo‘qligini ko‘rsatadi. absolyut haqiqatga erishib bo‘lmaydi, lekin bilish unga cheksiz yaqinlashish jarayonidir. bilish qanday rivojlantiradi? har qanday bilishning birinchi eng zarur pog‘onasi kuzatishdir. yetarli darajada kuzatishlar natijasida bir jinsli hodisaga tegishli bo‘lgan ilmiy farazlar, ya’ni gipoteza yaratiladi. gipoteza – hodisalarni tushuntiruvchi ilmiy fikr aytiladi. gipoteza hamma kuzatilayotgan qonuniyatlarni tushuntirishi va yangilarini oldindan aytib bera olishi kerak. gipotezalarnng oldindan aytilgan qonuniyatlari eksperiment qo‘yish yo‘li bilan tajribada tekshirib ko‘riladi. tajribada tasdiqlangan gipoteza nazariyaga aylanadi. tasdiqlanmagan gipoteza esa tashlab yuboriladi va boshqasi bilan almashtiriladi. faqatgina eksperiment (praktika) har qanday nazariya haqiqatligining kriteriyasi bo‘lib hisoblanadi. tabiiy bilimlar deb tabiat to‘g‘risidagi barcha fanlar (fizika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya va boshqalar) majmuasiga aytiladi. …

5 / 219

utun tabiiy fanlar tizimi asosida, bir-biridan ajratilmagan holda o‘rganish. fizika – tabiat to‘g‘risidagi, uning umumiy qonuniyatlarini o‘rganadigan fandir. shuning uchun tabiiy bilimlar asosida fizika va uning qonunlari yotadi. fizikaning boshqa tabiiy fanlarga kirib borishi shunchalik ko‘p qirraliki, ularning tutashgan joylarida yangi tabiiy fanlar paydo bo‘ladi. fizika bilan kimyo orasida ularning ikkalasiga ham tegishli bo‘lgan keng sohalar bor, hatto fizik-kimyo va kimyoviy fizika degan maxsus fanlar vujudga kelgan. osmon jismlarida bo‘ladigan fizik hodisalarni o‘rganuvchi astrofizika va yer atmosferasi hamda yer qobig‘ida bo‘ladigan fizik hodisalarni o‘rganuvchi geofizika fanlari shu tariqa vujudga kelgan. fizika sohasidagi kashfiyotlar ko‘pincha boshqa fanlarning rivojlanishiga turtki berib keldi. mikroskop va teleskopning ixtiro qilinishi biologiya va astronomiyaning taraqqiyotini tezlashtirdi. fiziklar tomonidan ochilgan spektral analiz astrofizikaning asosiy usullaridan biri bo‘lib qoldi va hokazo. tabiat haqidagi fanlar ichida texnika taraqqiyoti uchun fizika eng katta ahamiyatga ega. fizika texnikaning asosidir, chunki fizika qonulari texnikada ko‘p qo‘llaniladi. fizika sohasidagi yangi kashfiyotlar mavjud texnikaning …

Want to read more?

Download all 219 pages for free via Telegram.

Download full file

About "zamonaviy tabiiyot bilmilari konsepsiyalari"

zamonaviy tabiiyot bilmilari konsepsiyalari leksiyalar kursi m u n d a r i j a so‘z boshi……………………………………………………………………… 4 i. “zamonaviy tabiiyot bilimlari konsepsiyalari” fanining asosiy maqsadi, fanlar tizimdagi o‘rni……………………. 5 ii. fanlar tizimi va ularning xususiyatlari………………………………… 9 iii. tabiatshunoslik tarixi………………………………………………….. 21 iv. fan texnika inqilobi va uning tabiatshunoslikdagi ahamiyati…………………………………………. 35 v. mexanik fizikadan-kvant fizikasigacha……………………………….. 47 vi. materiya tashkillanishining tuzilishi sathlari. mikro-, makro-, megadunyolar……………………………………….... 64 vii. osmon jismlari va ularning yerdagi jarayonlarga ta’siri……………… 71 viii. kimyo fanining tabiiyot bilimlardagi o‘rni va roli…………………….. 87 ix. yerda jonli tabiat to‘g‘risida hozirgi zamon tabiatshunosligi…………. 102 za...

This file contains 219 pages in DOC format (636.5 KB). To download "zamonaviy tabiiyot bilmilari konsepsiyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: zamonaviy tabiiyot bilmilari ko… DOC 219 pages Free download Telegram