fizikaning rivojlanish tarixi

DOC 15 pages 92.5 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 92.5 KB

File type DOC

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

fizikaning rivojlanish tarixi reja: 1. xvi-xix asrlarda fizika sohasidagi ilmiy izlanishlar; 2. xx-asrda fizika fanining rivojlanishi. xvi-xix asrlarda fizika sohasidagi ilmiy izlanishlar: fizika tarixini 3 davrga bo`lib o`rganish mumkin: 1) qadim zamondan xvii-asrgacha bo`lgan davr; 2) xvii-asrdan xix-asr oxirigacha bo`lgan davr. bu davrdagi fizika fani, odatda, klassik fizika nomi bilan yuritiladi; 3) xix-asr oxiridan hozirgi paytgacha bo`lgan davr. hozirgi zamon fizikasi (yoki eng yangi fizika) shu davrga mansub. turli hodisalarni va ularning sababini o`rganish qadimgi zamon olimlarining bizgacha yetib kelgan asarlarida aks etgan. miloddan avvalgi 6-asrdan to milodiy 2-asrgacha bo`lgan davrda moddalarning atomlardan tashkil topganligi haqidagi tushunchalar va goyalar yaratildi (demokrit, epikur, lukretsiy), dunyoning geosentrik tizimi ishlab chiqildi (ptolemey), elektr va magnit hodisalari kuzatildi (fales), statika (pifagor) va gidrostatikaning rivojlanishiga asos solindi (arximed), yorug`lik nurining to`g`ri chiziqli tarqalishi va qaytish qonunlari ochildi, miloddan avvalgi iv-asrda aristotel o`tmish avlodlar va zamondoshlarining ishlariga yakun yasadi. aristotelning ijodi yutuqlar bilan birga kamchiliklardan ham …

2 / 15

triya, osmon mexanikasi, optika va turli tabiat xrdisalarini o`rganish bilan bog`liqdir. xorazmiy o`rta ayerlarda, nazariy va amaliy tabiatshunoslik qali bo`lmagan davrda, dunyoviy fanlar, ilg`or ijtimoiyfalsafiy fikrlar ijodkori bo`lib chikdi. u sharqning dastlabki akademiyasi “bayt ul hikma” (“donolar uyi”) ning shakllanishida faol ishtirok etgan. bu yerda uning raxbarligida arablar va boshqa xalklar vakillari bilan bir qatorda ahmad al farg`oniy, axmad abdulabbos marvaziy kabi o`rta osiyolik olimlar tadqiqotlar olib borganlar. “algoritm” so`zi “xorazmiy” so`zining lotincha transkripsiyasi bo`lib, bu so`zni algebra masalalarini yechishda birinchi marta qo`llagan edi. ahmad al farg`oniyning “osmon jismlari harakati” kitobi ix-asrda bitilgan bo`lib, xii-asrda lotin tiliga, xiii-asrda yevropaning boshqa tillariga tarjima qilinib keng tarqalgan edi. ahmad al farg`oniy asarlari yevropada uyg`onish davri ilmiy tadqiqotchilarining asosini tashkil etgan asarlardan bo`ldi. u yorug`likning sinishi va qaytishini aniklagan. farg`oniy stereografik proyeksiya nazariyasining asoschisi sifatida fazo jismlari harakatining tekisliklardagi proyeksiyalari nisbatlari asosida ba`zi bir kattaliklarni o`lchash mumkinligini isbotladi. bu fikr bugun ham astrofizika …

3 / 15

jlanishi. xvii-asrga kelib g.galiley mexanik harakatni tajriba yo'li bilan o`rganib, harakatni matematik formulalar asosida ifodalash zarurligini aniqladi va bu fizika fanining keskin rivojiga turtki bo`ldi. u jismlarning o`zaro ta`siri natijasida tezlik o`zgarib, tezlanish hosil bo`lishiini, ta`sir bo`lmaganda harakat holatining o`zgarmasligi, ya`ni tezlanishning nolga tengligini yoki tezlikning o`zgarmasdan saklanishini qayd etib, aristotelning shu masalaga qarashli fikrini, ya`ni ta`sir natijasida tezlik hosil bo`lishini inkor etadi. keyinchalik galiley aniqlagan qonun inersiya qonuni yoki nyutonning mexanikaga oid birinchi qonuni degan nom oldi. 1600 yilda u.gilbert elektr va magnit hodisalarini o`rganish bilan shuhrat qozondi hamda yer yirik magnit ekanligini isbotladi. u kompas magnit milining burilishini yerning katta magnitga o`xshashi orqali tushuntirdi, magnetizm va elektrning o`zaro bog`lanishini tekshirdi. galiley mexanikadagi nisbiylik prinsipini ochdi va erkin tushayotgan jism tezlanishi uning tezligi va massasiga bog`liq emasligini isbotladi. e.torrichelli yuqoridagi prinsipdan foydalanib, atmosfera bosimining mavjudligini aniqladi va birinchi barometrni yaratdi. r.boyl va e.mariott gazlarning elastikligini aniqladilar hamda gazlar uchun …

4 / 15

o`lsa, nyuton qonunlariga asoslangan holda shu jismning harakat tenglamasini tuzish mumkin. bu harakat tenglamasidan foydalanib, ushbu jismning istalgan vaqtda fazodagi o`rnini, tezlik, tezlanish va fizik kattaliklarni aniqlash mumkin bo`ldi. nyuton sayyoralar harakatlarini tushuntiruvchi kepler qonunlari asosida butun olam tortishish qonunini ochdi va bu qonun orqali oy, sayyoralar va kometalar harakatini tavsiflab berdi. x.poygens va g.leybnits harakat miqdorining saqlanish qonunini ta`rifladilar. xvii-asrning 2-yarmida fizik optika asoslari yaratila boshlandi, teleskop va boshqa optik qurilmalar dunyoga keldi. fizik grimaldi yorug`lik difraksiyasini, i.nyuton esa yorug`lik dispersiyasini tadqiq qildi. 1676 yilda daniyalik astronom o.ryomer yorug`lik tezligini o`lchadi. shu davrdan yorug`likning korpuskulyar va to`lqin nazariyalari yuzaga keldi hamda rivoj topa boshladi. i.nyuton yorug`likni korpuskula (zarra) lar harakati orqali tushuntirsa, x.gyuygens uni faraz qilinuvchi muhit- efirda tarqaladigan to`lqinlar yordamida tushuntirdi. shunday qilib, xvii-asr fanida klassik mexanika mustahkam o`rin egalladi, akustika, optika, elektr va magnetizm, issiqlik hodisalarini o`rganish sohalarida katta izlanishlar boshlandi. xviii-asrga kelib tajriba va kuzatishlardan keng …

5 / 15

ranklin elektr zaryadining saqlanish qonunini aniqladi. t.kavendish va undan mustasno sh.kulon qo`zg`almas elektr zaryadlarining o`zaro ta`sir kuchini tajribada aniqladilar hamda matematik ifodasini topib, asosiy qonun -kulon qonunini ochdilar. rus fiziklari g.rixman, m.v.lomonosov va amerikalik olim b.franklin atmosferada hosil bo`ladigan elektr, yashinning tabiatini tushuntirib berdilar. a.galvani, a.volta va keyinchalik rus fizigi hamda elektrotexnigi v.petrovning kuzatishlari va tadqiqotlari elektrodinamikaning vujudga kelishi hamda tez surʼatlar bilan rivojlanishiga sabab bo`ldi. optika sohasida p.buger va i.lambert ishlari tufayli fotometriyaga asos solindi. infraqizil (ingliz optigi v.gershel va ingliz kimyogari u.vollston) va ultrabinafsha (ingliz kimyogari i. ritter) nurlar mavjudligi aniqlandi. issiqlik hodisalari, issiqlik miqdori, tempetatura, issiqlik sig`imi, issiqlik o`tkazuvchanlik va h.k.ni o`rganishda ham qator izlanishlar olib borildi. m.lomonosov, r.boyl, r.guk, bernullilar issiqlikning molekulyar-kinetik nazariyasiga asos soldilar. xix-asr boshida t. yung va o. frenellarning to`lqin nazariyasi asosida yorug`lik difraksiyasi va yorug`lik interferensiyasi yaratildi. yorug`likni ko`ndalang to`lqin sifatida elastik muhitda tarqaladi deb, frenel singan va qaytgan yorug`lik to`lqinlarining intensivligini …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fizikaning rivojlanish tarixi"

fizikaning rivojlanish tarixi reja: 1. xvi-xix asrlarda fizika sohasidagi ilmiy izlanishlar; 2. xx-asrda fizika fanining rivojlanishi. xvi-xix asrlarda fizika sohasidagi ilmiy izlanishlar: fizika tarixini 3 davrga bo`lib o`rganish mumkin: 1) qadim zamondan xvii-asrgacha bo`lgan davr; 2) xvii-asrdan xix-asr oxirigacha bo`lgan davr. bu davrdagi fizika fani, odatda, klassik fizika nomi bilan yuritiladi; 3) xix-asr oxiridan hozirgi paytgacha bo`lgan davr. hozirgi zamon fizikasi (yoki eng yangi fizika) shu davrga mansub. turli hodisalarni va ularning sababini o`rganish qadimgi zamon olimlarining bizgacha yetib kelgan asarlarida aks etgan. miloddan avvalgi 6-asrdan to milodiy 2-asrgacha bo`lgan davrda moddalarning atomlardan tashkil topganligi haqidagi tushunchalar va goyalar yaratildi (demokrit...

This file contains 15 pages in DOC format (92.5 KB). To download "fizikaning rivojlanish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: fizikaning rivojlanish tarixi DOC 15 pages Free download Telegram