mahmud qoshg'ariy

PDF 5 pages 244.3 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 244.3 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

mahmud qoshg'ariy (xi asr) mahmud qoshg'ariy (xi asr) mahmud koshg'ariy markaziy osiyoda ilk o'rta asr madaniyatining buyuk arboblaridan bo'lib, tilshunoslik sohasida, xususan, turkiy tillarni o'rganish sohasida mashhur bo'ldi va tarixda o'chmas iz qoldirdi. mahmudning otasini ismi husayn, bobosi muhammad bo'lib, kelib chiqishiga va tiliga ko'ra koshg'ariy nisbatini olgan. u xi asrda tug'ilib, yashab ijod etdi. bu davrda movarounnahrda somoniylar o'rnini qoraxoniylar sulolasi egallagan, turkiy adabiy til mintaqada keng urf bo'la boshlagan edi. hatto abbosiylar xalifaligi markazlarida, azaldan arab va boshqa somoniy xalqlar yashab kelgan o'lkalarda turkiy elatlar namoyondalari ko'payib, turkiy tilga e'tibor oshgan edi. mahmud koshg'ariy ham o'zining uzoq yillar davomida bunyod etgan «devonu lug'atit turk» kitobini hijriy 469 (1074/75) yilda tugallab, abbosiy xalifalar avlodidan bo'lgan baland mavqeli (abulqosim abdulloh binni muhammad al-muqtadoga bag'ishlagan, asarning asosiy matni o'sha davrda keng mintaqa musulmon sharqida, butun yaqin va o'rta sharqda din, fan tiliga aylangan arab tilida yozilgan bo'lib, turkiy tilning boyligini, mazmundor …

2 / 5

lmagan alohida bir tartibda» tuzilgan. unda ko'p shevashunoslikka oid qiyosiy qoidalar, grammatik, morfologik, leksik, semantik alomatlar ko'rsatilgan. asar foydalanuvchilarga osonlik tug'dirish uchun sodda va lo'nda yozilgan. unda qadim turk alifbosi, fonetik qonuniyatlar, orfoepik va orfografik qoidalar puxta tushuntirib berilgan. lug'atda turkiy so'z tuzilishi an'analari, jumladan, so'z tartibi, fe'l shakllari, so'z etimologiyasiga oid fikrlar bayon etilgan. muallif ko'rsatishicha, kitob 8 bo'limdan, muqaddima va xulosadan iborat. har bir bo'limda ot-ism so'zlar, fe'llar qulaylik uchun alohida ajratib berilgan. «devon»da 7500 dan oshiq turkiy so'z va iboralar izohlangan. «devonu lug'atit turk» ham adabiy til, ham asosiy turkiy shevalarni qamrab olgan bo'lib, undagi adabiy til, sheva unsurlari nisbati o'rtacha adabiy tildagi 10—12 so'zga, shevaga oid bir so'zga to'g'ri keladi, ya'ni umumturkiy adabiy tilga ayricha ahamiyat ajratilgan. bu holat o'sha davr islom mintaqasida turkiy adabiy til qancha keng tarqalgani va mustahkam mavqega ega bo'lganini tasdiqlovchi qatiy da-lildir. lug'atda yuzlab kishi ismlari, shahar va qishloq, o'lka nomlari, …

3 / 5

id asotir, she'r-ar, tabiat manzaralari tasviri, madhiyalar, falsafiy mushohadalar uchraydi. koshg'ariy devonida keltirilgan viii—xi asrlarga oid turkiy she'riyat namunalarida u yoki bu darajada aruz vazniga o'tish moyilligi seziladi. aruzning rajaz, ramal, munsarih, hajaz, basit, qarib, mutaqarib vaznlari turkiy she'riyat namunalarida ishlatilgan bo'lib, ayniqsa rajaz bahridan keng foydalanilgan (44 parcha). bunday she'rlarni muallif o'zi alohida urjuzalar deb nomlaydi. ular turkiy xalq she'riyatida keng tarqalgan bo'lib, bu bahr ohangi turkiy she'riyat tabiatiga moe kelishidan bo'lsa kerak. «devon»dagi epik doston-qo'shiqlar ko'proq jangnoma xarakterida bo'lib, ba'zi yirik parchalarga shartli ravishda «tangutlar bilan jangnoma», «o'yg'urlar bilan jangnoma», «yabaku bilan jangnoma» deb nom qo'yilgan. ular o'z mazmuniga ko'ra arablarning johiliya davridagi qabilalararo janglari tasvirlangan epik rivoyatlariga o'xshab ketadi, faqat arablarda bu janr nasriy, turkiy xalqlarda esa she'riy shakl ustundir. ularda turkiy elatlarning shijoati, qiyinchiliklarga bardoshi, jasurligi, harbiy hiylalar, siyosiy kurash, elparvarlik, mardlik, hikmat, mexr va qahr tuyg'ulari jonli, chaqnoq misralarda tavsif etilgan. shu bilan birga qabilaviy …

4 / 5

iladi. bu qo'shiq xalq og'zaki ijodidagi «yig'i» janrining adabiylashgan namunasi desa bo'ladi. «qish va yoz» munozarasi turkiy munozara janrining bizgacha etib kelgan birinchi yorqin namunasi bo'lib, unda turkiy elatlarning butun tabiati, yashash, tafakkur tarzi, sevinchlari, qayg'ulari batafsil aks etgan. ayniqsa, tabiatga mexr go'zal ifoda topgan. asar majoziy tasvirlar, tashbehlar, istioralar, jonlantirish va engil kinoyalarga boy. uni o'qiganda chorvador turkiy elatlar hayoti, faoliyati, tabiiy muhit ko'z oldingizda yaqqol gavdalanadi: alin topu yashardi urut o'tin yashirdi, ko'lning suvin kushardi, sigir buva mungrashur. mazmuni: tog' boshlari yashardi, 2 / 5 mahmud qoshg'ariy (xi asr) qurug' o'tni yashirdi, ko'l suvlari toshurdi, sigir, buqa ma'rashur. bu bahor tasviri. qish tasviri aksincha: keldi asin asnayu, qozqa to'pal usnayu. kirdi budun qusnayu, qara bulit ko'krashur. mazmuni: keldi shamol huvillab, bo'ron bo'lib g'uvillab, xalq titrashur uvillab, qora bulut guldirar. bu manzaralar chorvadorlar hayoti uchun islomdan oldingi davrda ham, keyinchalik ham xarakterli edi. bu janrda jangnoma va marsiyalar singari …

5 / 5

urkiy elatlar ma'naviyatiga xos bo'lgan bunday yo'nalish «devon»da ko'proq aks etgan. ularda ilm o'rganish tashviq etiladi, jaholat, kibru havo qoralanadi, saxovat va himmat, mehmondo'stlik ulug'lanadi, mol-dunyoga hirs qo'yish, baxillik va ochko'zlik fosh qilinadi, ota-onani hur-matlash, ularning so'ziga quloq osishga da'vat etiladi. «devon»da mardlikni ulug'lash, hushyorlikka, dushmandan ehtiyot bo'lishga chaqiruvchi baytlar ham pand-nasihat qatorida uchraydi: bilga eran savlarin alg'il o'gut, ezgu savi ezlasa o'zga singar. 3 / 5 mahmud qoshg'ariy (xi asr) ardagi tila o'rganing, bo'lma quvaz, ardashsizin - o'gunsa angma angar. mazmuni: olim kishi so'zidan olgil o'git, ezgu so'zni eshitsang dilga singar. ilm-hikmat o'rgangin, bo'lma qaysar, himmati yo'q maqtanchoq yo'l yo'qotar. bu ilm-hunarga tashviq, olimga xurmax hakida bo'lsa, quyidagi bayt mehmondo'stlik xususida: kelsa qali yag'lig' bo'lib yo'nchig' uma, kelur anig' bo'lmish anig' tutma uma. mazmuni. kelsa agar xonang uzra g'arib mehmon, bor narsangni oldiga qo'y, bo'l mehribon. «devonu lug'atit turiada keltirilgan qasida va qatralar mazmun jihatdan o'sha davrning turkiyzabon shoiri …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mahmud qoshg'ariy"

mahmud qoshg'ariy (xi asr) mahmud qoshg'ariy (xi asr) mahmud koshg'ariy markaziy osiyoda ilk o'rta asr madaniyatining buyuk arboblaridan bo'lib, tilshunoslik sohasida, xususan, turkiy tillarni o'rganish sohasida mashhur bo'ldi va tarixda o'chmas iz qoldirdi. mahmudning otasini ismi husayn, bobosi muhammad bo'lib, kelib chiqishiga va tiliga ko'ra koshg'ariy nisbatini olgan. u xi asrda tug'ilib, yashab ijod etdi. bu davrda movarounnahrda somoniylar o'rnini qoraxoniylar sulolasi egallagan, turkiy adabiy til mintaqada keng urf bo'la boshlagan edi. hatto abbosiylar xalifaligi markazlarida, azaldan arab va boshqa somoniy xalqlar yashab kelgan o'lkalarda turkiy elatlar namoyondalari ko'payib, turkiy tilga e'tibor oshgan edi. mahmud koshg'ariy ham o'zining uzoq yillar davomida bunyod etgan «devonu...

This file contains 5 pages in PDF format (244.3 KB). To download "mahmud qoshg'ariy", click the Telegram button on the left.

Tags: mahmud qoshg'ariy PDF 5 pages Free download Telegram