axborotni izlashda ma’lumotlar bazasi

DOCX 9 pages 226.0 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 226.0 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

muxammad al-xorazmiynomidagi toshkent axborottexnologiyalariuniversiteti mustaqilishi mavzu: axborotni izlashda ma’lumotlar bazasi reja: 1 axborotni izlash (qidirish) tushunchasi 2 qidiruv usullari 3 ma’lumotlar bazasi 4 foydalanilgan adabiyotlar axborotni izlash (angl. information retrieval) — axborotni qidirish jarayoni bo’lib, axborotga bo’lgan ehtiyojni qondirish uchun strukturalashmagan hujjatlardan zarur ma’lumotlarni izlash haqidagi fan sifatida rivojlanib kelmoqda.axborot izlash – bu ma’lum bir hujjatlar (matnli) to’plamidan oldindan belgilangan shartli mavzu (so’rov) yoki zarur (axborotga bo’lgan ehtiyojni qondirishga tegishli) ma’lumotlarni, faktlarni, xabarlarni izlash – aniqlash jarayoni.qidiruv jarayoni ma’lumotlarni to’plash, ularga ishlov berish va taqdim etishga qaratilgan operatsiyalar ketma-ketligini o’z ichiga oladi. umumiy holda axborotni qidirish to’rtta etap (bosqich)dan tashkil topgan: - axborotga bo’lgan ehtiyojni aniqlash va axborot so’rovini shakllantrish; - mumkin bo’lgan axborotlar massivining egasini (manbasini) aniqlash; - aniqlangan axborot massividan ma’lumotlarni ajratib olish; - olingan axborot bilan tanishish va qidiruv natijasini baholash. izlash (qidiruv) shakllari to’liq matnli qidiruv meta ma’lumotlar (metadata) bo’yicha qidirish tasvirlarni qidirish qidiruv usullari manzilli …

2 / 9

atini, holatini yoki obyåktlar o‘rtasidagi munosabatni ma’lum ma’noda tavsiflaydi. informatsion tizimlarni yaratish bo‘yicha jadal harakatlar va ma’lumotlar hajmining tåz sur’atlar bilan oshib borishi 60-yillar boshida maxsus “ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi” (mbbt) deb ataluvchi dasturiy kompleksning yaratilishiga olib keldi. ma’lumotlar bazasi — biror sohaga oid o‘zaro bog‘langan ma’lumotlar yig‘indisining disk tashuvchidagi tashkiliy jamlanmasidir. boshqacha qilib aytganda, ma’lumotlar bazasi — bu kompyuter xotirasiga yozilgan ma’lum bir strukturali, o‘zaro bog‘langan va tartiblangan ma’lumotlar majmui bo‘lib, u biror bir obyektning xususiyatini, holatini yoki obyektlar o‘rtasidagi munosabatni ma’lum ma’noda tavsiflaydi. ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (mbbt) — bu dasturiy va apparat vositalarining murakkab majmui bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi ma’lumotlar bazasini yaratishi va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi mumkin. mbbt o‘z maxsus dasturlash tillariga ham ega bo‘lib, bu tillarga buyruqli dasturlash tillari deyiladi. mbbtga oracle, clipper, paradox, foxpro, access va boshqalarni misol kåltirish mumkin. mbbt asosiy xususiyatlari — bu nafaqat ma’lumotlarni kiritish va saqlashda ishlatiladigan protseduralar …

3 / 9

ompyuterda, 1- rasm) joylashgan. ilova o'zida mavjud foydalanuvchi interfeysi yordamida so'rov natijasini tasvirlab beradi. 1-rasm. markazlashganarxitektura bunday arxitektura db2, oracle, ingres mbbt larning birinchi versiyalarida qo'llanilgan. ko'p foydalanuvchilarni ishlash texnologiyasi yoki multiprogrammalar rejimi yordamida yoki vaqtni taqsimlash rejimi yordamida amalga oshirilgan. bunday texnologiya katta exm lar (ibm-370, yes-1045, yes-1060) davrida keng qo'llanilgan. butexnologiyaning asosiy kamchiligi foydalanuvchilar soni oshishi bilan unumdorlikni keskin pasayishi bilan xarakterlanadi. tarmoq va fayl serverli texnologiyasi ( «fayl-server» arxitektura) qo’yilgan masalalar murakkabligining oshishi, shaxsiy kompyuterlar va local xisoblash tarmoqlarining paydo bo'lishi yangi «fayl-server» arxitekturani paydo bo’lishiga zamin yaratdi. tarmoq orqali murojat qilish mumkin bo'lgan ma'lumotlar bazasining ushbu arxitekturasida tarmoqdagi bitta kompyuter server sifatida ajratilgan va unda ma'lumotlar bazasining fayllari joylashtirilgan. foydalanuvchilarning so'roviga mos xolda fayllar fayl-serverdan foydalanuvchilarning ishchi stansiyalariga uzatilgan va u yerda ma'lumotlarni qayta ishlash bilan bog'liq asosiy ishlar bajarilgan. bundamarkaziy server ma'lumotlarni qayta ishlashda qatnashmasdan faqat fayllarni saqlovchi vazifasini bajargan. mijoz kompyuterlari 2-rasm. arxitektura «fayl-server» …

4 / 9

verda joylashgan mb ni fizik strukturasi xaqidagi ma'lumotlarni saqlagan. mbbt fayl serverda joylashgan ma'lumotlarga murojatni amalga oshiradi. buning natijasida mb fayllarining bir qismi mijoz kompyuterga nusxalanadi va qaytaishlanadi. natijada foydalanuvchi so'rovni bajarish ta'minlanadi (ma'lumotlar ustidagi zarur amallar bajariladi). zarur bo'lganda (ma'lumotlar o'zgartirilganda) mb ni yangilash maqsadida ma'lumotlar orqaga, ya'ni fayl-serverga uzatiladi. dastur foydalanuvchi interfeysi yordamida so'rov natijalarini tasvirlaydi. “fayl-server” arxitekturasi yordamida dbase va microsoft access kabi mashhur stol mbbt lar yaratilgan. adabiyotlarda bu arxitekturaning quyidagi asosiy kamchiliklari ko'rsatiladi: foydalanuvchilar bir vaqtda bitta ma'lumotga murojaat etsa unumdorlik keskin pasayadi, chunki joriy ma'lumo bilan ishlayotgan foydalanuvchi o'z ishini tugatishini kutishzarur. aks xolda bir foydalanuvchi tomonidan kiritlgan o'zgartish ikkinchi foydalanuvchining amallari natijasida yo'qotilishi mumkin. mb ga murojaat etganda barcha xisoblash yuklamasi mijoz dasturi zimmasiga tushadi. chunki jadvaldan ma'lumot tanlash so'rovi beilganda mb ning to'lda jadvali mijoz mashinasiga nusxalanadi va tanlash mijoz tomonda bajariladi. shu tarzda mijoz kompyuteri va taromqning resurslari nooptimal tarzda sarflanadi. …

5 / 9

ylashgan alohida jadvallar to'plami tushuniladi. bularning barchasi xavfsizlikni past darajasini bildiradi. mbbt funksiyalari tarkibiga yanada aniqroq qilib quyidagilar qabul qilingan: tashqi xotirada båvosita ma’lumotlarni boshqarish bu funksiya mbga båvosita kiruvchi ma’lumotlarni saqlash uchun kårakli strukturani ta’minlab tashqi xotiraga qo‘shadi. mbbt ishlatishda mavjud fayl tizimi imkoniyatlari aktiv ravishda ishlatiladi. rivojlantirilgan mbbtda foydalanuvchi istalgan holda mbbt fayl tizimini ishlatayaptimi, yo‘qmi, bu haqda bilishi shart emas. agar ishlata olsa, u holda fayllar tashkil qilingan bo‘ladi. xususiy holda mbga bårkitilgan obyåktlarni mbbt qo‘llab-quvvatlaydi. tezkor xotirani bufår bilan boshqarish mbbt odatda ancha katta hajmdagi mb bilan ish yuritadi. bu hajm tåzkor xotiraning mumkin bo‘lgan hajmidan yåtarli darajada katta bo‘ladi. ma’lumki, agar ma’lumotlarning biror elåmåntiga murojaat qilish kårak bo‘lsa, tashqi xotira bilan aloqa o‘rnatiladi, låkin barcha tizim tashqi xotira qurilmasi tåzligida ishlaydi. bu tåzlikni oshirishning amaliy yagona usullaridan biri — bu opårativ xotiraga ma’lumotlarni bufårizatsiya qilishdir. tranzaksiya bilan boshqarish tranzaksiya — bu qaralayotgan mbbt mb ustida …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "axborotni izlashda ma’lumotlar bazasi"

muxammad al-xorazmiynomidagi toshkent axborottexnologiyalariuniversiteti mustaqilishi mavzu: axborotni izlashda ma’lumotlar bazasi reja: 1 axborotni izlash (qidirish) tushunchasi 2 qidiruv usullari 3 ma’lumotlar bazasi 4 foydalanilgan adabiyotlar axborotni izlash (angl. information retrieval) — axborotni qidirish jarayoni bo’lib, axborotga bo’lgan ehtiyojni qondirish uchun strukturalashmagan hujjatlardan zarur ma’lumotlarni izlash haqidagi fan sifatida rivojlanib kelmoqda.axborot izlash – bu ma’lum bir hujjatlar (matnli) to’plamidan oldindan belgilangan shartli mavzu (so’rov) yoki zarur (axborotga bo’lgan ehtiyojni qondirishga tegishli) ma’lumotlarni, faktlarni, xabarlarni izlash – aniqlash jarayoni.qidiruv jarayoni ma’lumotlarni to’plash, ularga ishlov berish va taqdim etishga qaratilgan ...

This file contains 9 pages in DOCX format (226.0 KB). To download "axborotni izlashda ma’lumotlar bazasi", click the Telegram button on the left.

Tags: axborotni izlashda ma’lumotlar … DOCX 9 pages Free download Telegram