mutatsiya va mutagenlar

DOCX 12 pages 89.3 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 89.3 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

mavzu: mutatsion o‘zgaruvchanlik. reja: 1. mutagenezning umumiy xususiyatlari. 2. mutatsiyaning klassifikatsiyalari (tasniflari). 3. mutatsiyaning chorvachilikdagi, veterinariyadagi ahamiyati. 4. n.i.vavilovning gomologik qator qonuni. 1-masala. organizmlardagi morfofunksional barqarorlik o‘zlaridagi genetik axborotlarni uzoq yillar davomida avloddan-avlodga o‘tkazib borishi, bu bilan turni o‘ziga xos belgi va xususiyatlari saqlanib boyib borishi ma’lum. ammo ana shunday barqarorlik nisbiydir. ichki va tashqi omillarning ta’siri natijasida genetik materiallar o‘zgaradi - ya’ni mutatsion o‘zgaruvchanlikni keltirib chiqaradigan mutatsiya ro‘y beradi. mutatsiya deganda - dnk va kariotip strukturasini izchillik bilan o‘zgarishi tushuniladi. «mutatsiya» atamasini dastlab golland olimi gugo de-friz 1901 yilda fanga kiritgan. gugo de-frizning fikricha mutatsiya - bu o‘simliklar, hayvonlar va barcha tirik organizmlarda to‘satdan ro‘y berib, nasldan-naslga beriladigan irsiy o‘zgaruvchanlikdir. gugo de-friz 20 yil davomida eshakmiya (enotera damarkiana) o‘simligi ishlab uni irsiy belgilar bilan bir-biridan keskin ajralib turuvchi formalarini topdi. mutatsiyalar to‘satdan saqrash tarzida yuz berib organizmni boshlang‘ich formasidan keskin farq qilishga olib kelishi ma’lum. mutatsion o‘zgaruvchanlik genlarning ajralishi …

2 / 12

n o‘zgaruvchanlikni noaniq o‘zgaruvchanlik deb atagan. 1899 yilda rus akademigi s.i.korjinskiy ham zamburug‘larda mutatsion o‘zgaruvchanlikni aniqlagan. g. de-frizning mutatsiya nazariyassi yaratilgandan keyin ko‘pgina olimlar hayvonlarda, o‘simliklarda, mikroorganizmlarda, zamburug‘larda hamda odamlarda ko‘plab mutatsiyalar borligini aniqlashgan. mutatsiya nazariyasini rivojlantirishga yuqorida nomlari zikr etilgan olimlardan tashqari a. s. serebrovskiy, n.p.dubinin, m.e.lobashov va boshqalar katta xissa qo‘shishgan. mutatsiya hosil bo‘lish jarayoniga mutogenez. mutatsiyani qo‘zg‘atuvchi omillarga mutogenlar va yangi irsiy belgilarga ega bo‘lgan organizmga mutant deyiladi. g.de-friz mutatsiya natijasida tashqi muhitga moslashgan yangi turlarni hosil qilishi mumkin deb bu nazariyani ch.darvinni evolyusion ta’limotiga qarshi qo‘ymoqchi bo‘ldi. albatta bu fikr hato edi, chunki mutatsiya faqat o‘zgaruvchanlik manbai bo‘lib, tanlash uchun yangi material yaratib beradi va uning imkoniyatlarini kengaitiradi. mutatsion hech qanday oraliq formasiz to‘satdan paydo bo‘ladi va nasldan-naslga beriladi. mutatsiya hayotning hamma davrlarida ya’ni gameta va murtakdan tortib organizmning qarilik davrigacha ruy beradi. ular hamma hujayralarda jinsiy va somatik hujayralarda ro‘y beradi. somatik mutatsiyalar o‘simliklarni o‘sish …

3 / 12

un’iy yoki indutsirlangan mutatsiyalar ximiyaviy va fizikaviy omillar ta’sirida olinadi. mutatsiyalar evolyusion jarayon uchun yangi material etkazib beradi. evolyusiya jarayonida organizm uchun zararli, neytral va foydali mutatsiyalar ham hosil bo‘lishi mumkin. foydali mutatsiyalar organizmni rivojlanishi uchun qulay bo‘ladi. neytral mutatsiyalar organizmni normal saqlanib qolishiga olib kelsa, zararli mutatsiyalar esa organizmlarni xilma-xil kamchiliklarga ularning hayotchanligining pasayishiga va xatto o‘limga olib keladi. ular o‘z ta’siriga ko‘ra letal, yarim letal va subletal mutatsiyalarga bo‘linadi. mutatsiyalar yirik va mayda bo‘lishi mumkin. yirik mutatsiyada organizmda ko‘zga ko‘rinuvchi katta irsiy o‘zgarishlar to‘satdan namoyon bo‘ladi. bunda katta-katta organ va to‘qimalarda turli o‘zgarishlar ro‘y beradi. mayda mutatsiyalar organizmda, juda kichik fiziologik va morfologik o‘zgarishlarni ro‘yobga chiqaradi. bu mutatsiyalar tez-tez ro‘y berib evolyusion jarayonda katta ahamiyatga ega. ular organizmning har qanday belgilarini o‘zgartirib morfologik va bioximik mutatsiyalarga bo‘linadilar. morfologik mutatsiyalarda hayvon va o‘simlik organizmida yangi belgilar paydo bo‘ladi. misol: hayvon rangini o‘zgarishi, oyoqlarining kalta bo‘lishi, junsizlik, gavdaning kuchli rivojlanishi …

4 / 12

.gelmentlarni ko‘pgina organlari yo‘q yoki rivojlanmagan, ammo ko‘payish xususiyatlari kuchli rivojlangan. boshqa bir misol. er ostida yashaydigan hayvonlarni ko‘rish organlari rivojlanmagan. krotlarni ko‘zi umuman rivojlanmagan. degressiv mutatsion esa reetrogressiv mutatsiyani teskarisidir. genlar juda aktiv holatga o‘tadi. degressiv mutatsiya xar bir sharoitda ham bir me’yorda namoyon bo‘ladi. bunday mutatsiyaga albinizmni va uning teskari hayvonlar rangini bo‘ishi, shoxlilik va shoxsizlikni misol qilish mumkin. progressiv mutatsiya. bu yangi mayda turlarni kelib chikishiga sharoit yaratadigan mutatsiyadir. g.de-frizning ta’kidlashicha turlar o‘zlarining dastlabki formalaridan progressiv yo‘l bilan kelib chiqqanlar. ammo g.de-friz bunga misollar keltira olmadi. aslida esa bunday mutatsiya mavjud, buni biz qo‘yida neamorf mutatsiya nomi bilan ko‘rib chiqamiz. genlarning xarakat xarakteriga qarab 1927 yilda g.meller mutatsiyani qo‘yidagi klassifikatsiyalarga bo‘ldi: a) amorf b) gipomorf v) gipermorf g) antimorf d) neamorf bunday mutatsiyalar faqatgina tarixiy ahamiyatga ega edi. ammo molekulyar genetnkaning rivojlanishi bilan u muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 1. amorf mutatsiyada genlar o‘zidagi ma’lumotni joriy qila olmaydi, …

5 / 12

bog‘liqdir. gipomorf mutatsiyaga misol qilib hayvonlarda uchraydigan har xil pakanaliklari, junini tusini (rangini) har xil darajada bo‘lishini, organizm larning etarli darajada rivojlanmasligini olish mumkin. gipomorf gomozigot holda letal bo‘lishi mumkin. m.; qoramollardan dekster zotida uchraydigan letal gen. qoramolda, chuchqada va otlarda terining rivojlanmasligi natijasida halok bo‘lishi. gipomorf mutatsiya muynachilikda tijorat nuktai nazaridan foydali bo‘lishi mumkin. 3. gipermorf mutatsiyada belgilarning rivojlanishi kuchayadi. bunga misol irsiy gigantizmni olish mumkin. sut emizuvchilarning ajdodlari unchalik katta bo‘lmagan, ammo keyinchalik ulardan fillar, mamontlar hamda hozirgi katta jussali chorva mollari kelib chiqqan. gipermorf mutatsiyalar molekulyar nuqtai nazaridan yomon oqibatlarga olib keladi.m.ayrim fermentlarni aktivlashishi, ayrim muskul to‘qimalarida distrofiyani keltirib chiqaradi. laktatsiya davrida 20 000 kg sut beradigan sigirlar, har kuni tuxum beradigan makiyonlar va ko‘p miqdorda jun beradigan qo‘ylarning ko‘rsatkichlari ham gipermorf mutatsiyalarga bog‘liqdir. (rossiyanka lakabli sigir bir kunda 82,5 kg sut bergan). kubada ubrs-blanka sigiri 110,9 kg sut bergan. tambovda rozetka, ukrainada nezabudka 20 yildan foydalanilgan …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mutatsiya va mutagenlar"

mavzu: mutatsion o‘zgaruvchanlik. reja: 1. mutagenezning umumiy xususiyatlari. 2. mutatsiyaning klassifikatsiyalari (tasniflari). 3. mutatsiyaning chorvachilikdagi, veterinariyadagi ahamiyati. 4. n.i.vavilovning gomologik qator qonuni. 1-masala. organizmlardagi morfofunksional barqarorlik o‘zlaridagi genetik axborotlarni uzoq yillar davomida avloddan-avlodga o‘tkazib borishi, bu bilan turni o‘ziga xos belgi va xususiyatlari saqlanib boyib borishi ma’lum. ammo ana shunday barqarorlik nisbiydir. ichki va tashqi omillarning ta’siri natijasida genetik materiallar o‘zgaradi - ya’ni mutatsion o‘zgaruvchanlikni keltirib chiqaradigan mutatsiya ro‘y beradi. mutatsiya deganda - dnk va kariotip strukturasini izchillik bilan o‘zgarishi tushuniladi. «mutatsiya» atamasini dastlab golland olimi gugo de-f...

This file contains 12 pages in DOCX format (89.3 KB). To download "mutatsiya va mutagenlar", click the Telegram button on the left.

Tags: mutatsiya va mutagenlar DOCX 12 pages Free download Telegram