adabiy turlar va janrlar

DOCX 13 pages 25.2 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 25.2 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

9-mavzu: adabiy turlar va janrlar. epik shakllar ( 2 soat) reja: 1. badiiy ijod turlari 2. epik shakllar a) roman, b) hikoya, v) qissa 3. satira va yumor mustaqil ijod turi sifatida a) vaziyat komizmi b) bayoni komizmi an'anaviy ravishda badiiy asarlarni uchta katta guruhga — epik, lirik va dramatik turlarga ajratib kelinadi. adabiyotshunoslikda badiiy asarlarni turlarga ajratish masalasi qadimdan ishlanib keladiki, bu uning adabiyotshunoslikning muhim nazariy masalalaridan ekanligini ko'rsatadi. miloddan avvalgi 384-322 yillarda yashagan qadim yunon qomusiy olimi aristotel (arastu) o'zining "poetika" nomli asarida badiiy asarlarni turlarga ajratish an'anasini boshlab bergan. aristotel san'atni tabiatga "taqlid qilish" deb tushungan va, uning fikricha, tabiatga uch xil yo'sinda: 1) o'zidan tashqaridagi narsa to'g'risida hikoya qilayotgandek; 2) taqlidchi o'z holicha qolgan, qiyofasini o'zgartirmagan holda va 3) tasvirlanayotgan kishilarni faol harakatda taqdim etgan holda taqlid qilish mumkin, deb bilgan. ko'ramizki, bu o'rinda badiiy adabiyotning uchta turi: epos, lirika va drama ajratilmoqda. adabiy turlarni ajratishda …

2 / 13

da ijodkor shaxsiyatining birinchi planda turishi va barcha narsa uning shaxsiyati orqali qabul qilinishi va anglanishi"ni nazarda tutadi. shuni unutmaslik kerakki, ob'ektivlik va sub'ektivlik degan tushunchalarni mutlaqlashtirmaslik zarur. zero, eposni "ob'ektiv poeziya" deganimizda uning faqat o'quvchi nazdidagina "ob'ektivlik" illyuziyasini xosil qilishi nazarda tutiladi, aslida esa epik asarda ham sub'ektiv ibtido mavjuddir. albatta, har bir adabiy turning qator o'ziga xos jihatlari, o'ziga xos xususiyatlari bor. masalan, shulardan biri - lirik asarlarning asosan she'riy yo'l bilan, epik asarlarning asosan nasriy yo'l bilan yozilishi. xo'sh, ayni shu narsa adabiy turning belgilovchi xususiyati sanala oladimi? yo'q, chunki, she'riy yo'l bilan yozilgan epik va dramatik asarlar bo'lganidek, nasriy yo'l bilan yozilgan lirik asarlar ham mavjud. shuningdek, konkret adabiy turga mansub asarlarning hajmi, ulardagi etakchi nutq shakli, konflikt turi, problematikasi kabilarda ham sezilarli farqlar kuzatiladi. lekin bu xususiyatlardan qay birlari belgilovchi sanalishi mumkin? mavjud tasnif printsiplari orasida, bizningcha, gegel taklif etgan tasvir predmetidan kelib chiqqan holda …

3 / 13

ini, kechinmalarning qanday holatda yuzaga kelganligini, uning his-kechinmalariga turtki bo'lgan voqelik fragmentlarini his qilishimiz, tasavvur qilishimiz mumkin. biroq lirik qahramonning o'zini, aytaylik, romandagidek jonli inson (ya'ni, ob'ektivlashtirilgan tasvir) sifatida ko'z oldimizga keltirolmaymiz. dramada biz ob'ektning plastik obrazini ko'ramiz - qahramonlar real xatti-harakatda bo'ladilar, ularni jonli inson sifatida ko'rsatiladi. ayni paytda, dramada sub'ekt obrazi yo'q. eposda bu ikkisiga xos xususiyat qorishiq: biz so'z bilan tasvirlangan badiiy voqelikni xayolimizda jonlantirishimiz mumkin, ayni paytda, unda muallif obrazi ham mavjud. epik asardagi muallif obrazi ham, xuddi lirik asardagidek noplastik obraz, zero, biz uning voqea-hodisalarga munosabati, kayfiyati, o'y-qarashlarini va h. har vaqt sezib turamiz, biroq, muallif obrazi boshqa personajlar obrazi singari ko'z oldimizda jonli inson sifatida gavdalanmaydi (asarda uning ob'ektivlashtirilgan tasviri yo'q). adabiy turlarga ajratishning belgilovchi printsipini aniqlab olgach, endi har bir adabiy turga mansub adabiy asarlarga ko'proq xos bo'lgan (ya'ni, belgilovchi bo'lmagan) xususiyatlar haqida ham to'xtalish mumkin. epik, lirik va dramatik asarlar o'zlarining nutqiy …

4 / 13

eng tarqalgan. masalan, b.boyqobilovning "kun va tun" she'riy qissasi, h.sharipovning "bir savol", muhammad alining "boqiy dunyo" she'riy romanlari she'riy yo'lda bitilgan epik asarlardir. turli adabiy turga mansub asarlar o'zaro badiiy vaqt hissi nuqtai nazaridan ham farqlidir. masalan, lirik asarlar "hozir ko'ngildan kechayotgan" his-tuyg'ularni tasvirlashi bilan xarakterlanadi. deylik, a.navoiyning "kelmadi" radifli g'azali yozilganiga 500 yildan ziyod vaqt bo'ldi. shunga qaramay, uni o'qigan she'rxonda lirik qahramon kechinmalari ayni hozir ko'nglidan kechayotgandek tuyuladi, g'azalni qachon o'qishidan qat'iy nazar, o'quvchi lirik qahramon kechinmalarini u bilan birga "hozir" ko'nglidan kechiradi. demak, shoir bilan u tasvirlayotgan kechinma, she'rxon bilan u tanishayotgan va o'ziga yuqtirayotgan kechinma orasida har vaqt "men — hozir" tarzidagi vaqt hissi mavjud bo'ladi. buning ziddi o'laroq, epik asarda "o'tmishda bo'lib o'tgan" voqealar qalamga olinadi, zero, zamonda kechib bo'lib bo'lgan voqealarnigina hikoya qilib berish mumkin bo'ladi. hatto olis kelajak qalamga olingan fantastik asarlarda ham muallif bo'lib o'tib bo'lgan voqealarni hikoya qiladi, o'quvchi go'yo bo'lib …

5 / 13

" tarzidagi vaqt hissi mavjud bo'ladi. muayyan bir adabiy turga mansub asarda badiiy konfliktning muayyan bir turi etakchilik qiladi. deylik, dramatik asarlarda xarakterlararo konflikt, lirik asarlarda ichki konflikt (asardagi aksi jihatidan) etakchilik qilsa, epik asarlarda konfliktning har uchala turi qorishiq holda namoyon bo'la oladi. ayrim adabiyotshunoslar mazkur xususiyatni ham turga ajratishning asosi, turga mansublikni belgilovchi xususiyat sifatida ko'rsatadilar. biroq bu turga mansublikni belgilovchi xususiyat bo'lolmaydi. negaki, har qanday badiiy asarda ham, uning turga mansubligidan qat'iy nazar, konfliktning har uchala navi mavjud; ular o'zaro aloqada bo'lib, biri ikkinchisini yuzaga chiqaradi, biri orqali ikkinchisi ifodalanadi. shunisi ham borki, adabiy turlar orasida qat'iy chegara, "xitoy devori" mavjud emas. ya'ni, badiiy asarlarni adabiy turlarga ajratishda ma'lum shartlilik bor, zero, bitta adabiy turga xos xususiyatlar boshqa bir adabiy turga mansub asarlarda ham zuhur qilishi mumkin. boz ustiga, badiiy adabiyot rivoji davomida adabiy turlar bir-birini boyitadi, ular orasida sintezlashuv jarayonlari kechadi. masalan, zamonaviy proza (epos) o'ziga …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "adabiy turlar va janrlar"

9-mavzu: adabiy turlar va janrlar. epik shakllar ( 2 soat) reja: 1. badiiy ijod turlari 2. epik shakllar a) roman, b) hikoya, v) qissa 3. satira va yumor mustaqil ijod turi sifatida a) vaziyat komizmi b) bayoni komizmi an'anaviy ravishda badiiy asarlarni uchta katta guruhga — epik, lirik va dramatik turlarga ajratib kelinadi. adabiyotshunoslikda badiiy asarlarni turlarga ajratish masalasi qadimdan ishlanib keladiki, bu uning adabiyotshunoslikning muhim nazariy masalalaridan ekanligini ko'rsatadi. miloddan avvalgi 384-322 yillarda yashagan qadim yunon qomusiy olimi aristotel (arastu) o'zining "poetika" nomli asarida badiiy asarlarni turlarga ajratish an'anasini boshlab bergan. aristotel san'atni tabiatga "taqlid qilish" deb tushungan va, uning fikricha, tabiatga uch xil yo'sinda: 1) o'zidan...

This file contains 13 pages in DOCX format (25.2 KB). To download "adabiy turlar va janrlar", click the Telegram button on the left.

Tags: adabiy turlar va janrlar DOCX 13 pages Free download Telegram