biosfera

DOCX 32 pages 15.6 MB Free download

32 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 15.6 MB

File type DOCX

Pages 32

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 32

4-mavzu: biosfera. reja: 1.biosfera haqida vernadskiy ta’limoti. 2.biosfera chegaralari va tarkibiy qismlari 3. biosferadagi moddalarning xossasi va funktsiyalari. 4. biosferada moddalarning aylanishi. tayanchso’zlar:biosfera, litosfera, gidrosfera, tirik modda, o’lik modda, oraliq modda, biogenmodda, biogeokimyoviy, energetik xususiyat, fotosintez, oksidlanish-qaytarilish, parchalanish, transport xususiyati quyosh sistemasida yerning boshqa sayyoralardan farqi nimada? asosiy farq bu yerda tirik organizmining mavjudligidadir.yerning bir qismini - biosfera tashkil qiladi.biosfera bu- yerning suv va atmosfera qobig’ining bir qismini tashkil qiladi. biosfera nimalardan tashkil topgan? birinchi shakl ko'rsatadiki, biosfera turli xil organizmlardan, bir biridan farqlanuvchi muhitlardan iborat. cho'l zonasida yomg'ir miqdori kam bo'ladi. kaktus o'simligi, amerika bo'risi (koyot), kaltakesaklarcho'l zonasiga xos o’simlik va hayvonlardir. tropic zonalar esa ko’p miqdorda yog’ingarchilik bo’ladigan issiq zonalar hisoblanadi. to'tiqush, maymun va minglab boshqa organizmlar tropik o'rmonlarda yashaydi. marjon qoyalar okean suvining issiq va sayoz joylarida hosil bo'ladi. qor va muz bilan qoplangan arktika zonasi shimolda joylashgan qutb ayig'l, tyulen, morjlar arktikada yashaydi. biosfera okean , …

2 / 32

yati mahsulotlari egallagan qobiq biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb ataladi. biosferaning ikkinchi tarkibiy qismi o‘lik moddalar (iqlim, atmosfera, tog‘ jinslari va boshqalar) hisoblanib, ularning hosil bo‘lishida tirik organizmlar qatnashmaydigan biosferadagi moddalar yig‘indisi kiradi. biosferada oraliq moddalar ham ajratilib, ular o‘lik va tirik moddalarning birgalikdagi faoliyatidan hosil bo‘ladi. tirik organizmlar oraliq moddalar hosil bo‘lishida yetakchio‘rinni egallaydi. oraliq moddalar - yerdagi tirik moddaning faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan tuproq, yemirilgan tog‘ jinslari va barcha tabiiy suvlardir. bulardan tashqari, biogen moddalar ham mavjud. ular tirik organizmlarning hayoti davomida hosil bo‘ladi va o‘zgarishlarga uchraydi. ularga nihoyatda katta potensial energiyaga ega bo‘lgan toshko‘mir, bitum, neft, ohaktosh va boshqalar kiradi . biosfera ko’rinishi seksiya 2. tabiatdagi aylanma harakatlar biosferada moddalar aylanishibiosferada kichik va katta doiradagi moddalar aylanishixarakterlanadi. kichik doiradagi moddalar aylanma harakati biologic doiradagi aylanish bo‘lib, bu organizmlar o‘rtasida, quruqlikda tuproq bilan organizm o‘rtasida, suvda esa organizm bilan suv o‘rtasida kechadi. katta doiradagi …

3 / 32

suvning juda sekin aylanishishimoliy muz okeanlarida sodir bo‘ladi (2-3-rasmlar)[footnoteref:1]. [1: 1peter rillero, dinah zike ecology, 2005 ( 44- 49- betlar). ] atmosferada suv bug’i uglerodning aylanishi. uglerodning aylanishi eng tez sodir bo‘ladigan biogeokimyoviy jarayon hisoblanadi. uglerod almashinuvi ko‘proq co2 orqali bo‘ladi. havoda karbonat angidrid gazi 0,03% bo‘ladi. co2 o‘simlikkao‘zlashtirilib, fotosintez mahsuldorligini hosil qiladi. o‘simlik va hayvon qoldiqlaridagi organik moddalarningparchalanishi karbonat angidridning manbaidir. masaan, organikmoddalarning parchalanishi natijasida hayvon siydigida ham karbonatangidrid ajralib chiqadi. okean bilan atmosfera o‘rtasida shamol va havoning harakati tufayli karbonat angidridning almashinishi kuzatiladi. dunyo bo‘yicha, jami quruqlikdagi o‘simliklar tomonidan bir yilda 600 mln. tonna co2 o‘zlashtirilib, 400 mln. tonna o2 chiqariladi va bunda 450 mln. tonna organik moddalar hosil bo‘ladi. yeryuzida barcha co2ning bir marta to‘liq aylanishi 300 yilda sodir bo‘ladi. kislorodning aylanishi. kislorodning aylanishi juda ham murakkab jarayon. kislorod fotosintez jarayonlarida hosil bo‘ladi. bunda karbonat angidrid va suvning quyosh nuri ta’sirida reaktsiyaga kirishib, organik modda, kislorod va …

4 / 32

tiriladi (4-rasm). fosforning aylanishi. fosfor - nuklein kislotalari, oqsil, atf va boshqa hayotiy muhim organik moddalarning muhim tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. fosforning aylanishi trofik zanjir, organik fosfat zanjiri vositasida hamda organik fosfatning ajralishiva tirik organizmlarning ulishi natijasida yerga tushishi yo‘li bilan amalga oshadi. ularni mikroorganizmlar chiritib, yana qaytadan o‘simlikka o‘zlashtiriladigan holatga o‘tkazadi.[footnoteref:2] [2: peter rillero, dinah zike .ecology, 2005) p.44-53. ] biosfera haqida vernadskiy ta’limoti rus olimi v.i.vernadskiy birinchi bo’lib sayyoramizdagi barcha tirik organizmlarning olamshumul ahamiyatini ochib berdi. olimning fikricha tirik organizmlar yer yuzasini o’zgartirishda eng kuchli omil hisoblanib, tog’ jinslari, suv, atmosfera qismlari hayot ta’sirida o’zgarib turadi va u biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb ataladi. biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizim deb qaralib, u ayrim ekotizimlarning yig’indisidan tashkil topgan. bular litosfera (quruqlik), gidrosfera (suv havzalari), atmosferaning quyi qatlamlaridan iborat. hozirgi vaqtda tirik organizmlar tarqalgan chegara biosferaning 17 km. qalinligini, ya’ni litosferaning 5-6 km gacha, dunyo okeanlarining …

5 / 32

birgalikdagi faoliyatidan hosil bo’ladi. tirik organizmlar oraliq moddalar hosil bo’lishida yetakchi o’rinni egallaydi. oraliq moddalar yerdagi tirik moddaning faoliyati bilan bog’liq bo’lgan tuproq, emirilgan jog’ jinslari va barcha tabiiy suvlardir. bulardan tashqari biogen moddalar ham mavjud. ular tirik organizmlarning hayoti davomida hosil bo’ladi va o’zgarishlarga uchraydi. ularga nihoyatda katta potentsial energiyaga ega bo’lgan toshko’mir, bitum, neft, ohaktosh va boshqalar kiradi. shunday qilib, biosfera tirik modda ta’siridagi yerning qobig’i hisoblanadi. biosferada katta doirada moddalar aylanishi amalga oshadi. biosferadagi moddalarning xossasi va funktsiyalari i. tirik moddaning maxsus xususiyatlari quyidagilar: 1. biosferaning tirik moddasi katta energiya zaxirasiga ega. 2. tirik va o’lik moddalar o’rtasidagi keskin farq ularda boradigan kimyoviy reaktsiyalar tezligidadir (tirik moddada boradigan kimyoviy reaktsiyalar tezligi ming va million marta ortiq). 3. tirik moddaning o’ziga xos xususiyatlaridan biri, undagi oqsillar, fermentlar va boshqa kimyoviy birikmalar faqat tirik organizmlarda barqaror bo’ladi. 4. biosferada har qanday moddaning erkin harakati va ma’lum darajada o’z-o’zini idora …

Want to read more?

Download all 32 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera"

4-mavzu: biosfera. reja: 1.biosfera haqida vernadskiy ta’limoti. 2.biosfera chegaralari va tarkibiy qismlari 3. biosferadagi moddalarning xossasi va funktsiyalari. 4. biosferada moddalarning aylanishi. tayanchso’zlar:biosfera, litosfera, gidrosfera, tirik modda, o’lik modda, oraliq modda, biogenmodda, biogeokimyoviy, energetik xususiyat, fotosintez, oksidlanish-qaytarilish, parchalanish, transport xususiyati quyosh sistemasida yerning boshqa sayyoralardan farqi nimada? asosiy farq bu yerda tirik organizmining mavjudligidadir.yerning bir qismini - biosfera tashkil qiladi.biosfera bu- yerning suv va atmosfera qobig’ining bir qismini tashkil qiladi. biosfera nimalardan tashkil topgan? birinchi shakl ko'rsatadiki, biosfera turli xil organizmlardan, bir biridan farqlanuvchi muhitlardan iborat. ...

This file contains 32 pages in DOCX format (15.6 MB). To download "biosfera", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera DOCX 32 pages Free download Telegram