biosfera

DOCX 1 стр. 38,4 КБ Бесплатная загрузка

1 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 38,4 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 1

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 1

nima uchun atrof muhitni qadirlash kerak? reja: 1.nima uchun atrof-muhitni qadrlash kerak? 2.tanlov tajribalari. 3.geografik axborot tizimlaridan foydalanish orqali baholash. “biosfera” yangi atama bo‘lib, fanda xix asrdan shakllana boshlandi. biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho‘kindi tog‘ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vernadskiy biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb nomlagan. biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig‘i” hisoblanib, tirik organizmlarning o‘zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil etadi. demak, biosfera insoniyat yashaydigan muhit bo‘lib, uning hayotiy jarayonlari shu muhitda kechadi va rivojlanadi. inson xatti-harakatlari, ayniqsa, nafas olish orqali qayerda yashashidan qat’i nazar, shahardami yoki olis qishloqdami, shu muhit-tabiat bilan doimiy bog‘langan bo‘ladi. v.i.vernadskiy ta’rifiga ko‘ra, biosferaga hozirgi vaqtda faqatgina yerning qobig‘ida tarqalgan tirik organizmlar kirib qolmay, balki uning tarkibiga qadimgi davrlarda organizmlar ishtirokida hosil bo‘lgan litosferaning qismi ham kiradi. biosfera tabiatning tirik organizmlar yashashi uchun qulay muhit yaratish imkoniga ega bo‘lgan ulkan …

2 / 1

bilan birga erkin kislorodni ham hosil qiladi. erkin kislorod esa yordamchi jarayonlar uchun katta rol o‘ynaydi. dastlabki paytlarda “biosfera” atamasi orqali sayyoramizda yashovchi tirik organizmlarning o‘zaro bog‘liqligi va yashashi tushunilgan, ayrim vaqtlardagina ularning geografik, geologik va kosmik jarayonlar bilan bog‘liqligi haqida fikr yuritilgan. keyinchalik biz yashab turgan tirik tabiatning tabiatdagi anorganik moddalar va ularning ta’sir kuchiga bog‘liq ekanligi olimlar tomonidan tan olindi. v.i.vernadskiy birinchi bo‘lib tirik organizmlarning geologik roli to‘g‘risidagi ta’limotni yaratdi va yer po‘stining o‘zgarishida tirik organizmlar faoliyati bosh omil ekanini ko‘rsatdi. yer va uni o‘rab turgan tashqi muhit quyosh tizimining bir qonuniyat asosida rivojlanishi mahsuli hisoblanadi. bundan 4,7 mlrd. yillar burun quyosh tizimida gaz moddalaridan yer sayyorasi hosil bo‘ldi. yer o‘zining rivojlanishi va hayotiy jarayonlari uchun quyoshdan elektromagnit nurlari ko‘rinishida energiya olib turadi. quyoshning harorati yerdagi iqlimni hosil qiladi va barcha geologik jarayonlarning borishi uchun asos bo‘lib qoladi. yerning tubidan juda katta miqdorda harorat chiqadi. sayyoramizning hajmi nisbatan …

3 / 1

mlari kiradi. bu chuqurlikdagi neft qatlami suv tarkibida hamda yuqorida ozon ekranigacha bo‘lgan chegaralar oralig‘ida tirik mikroorganizmlar uchraydi. inson ham biosferaning tarkibiy qismidir. buyuk olim j.b.lamark (1744-1829) yer po‘stining shakllanishi va rivojlanishida tirik organizmlarning o‘rni juda katta ekanligini ko‘rsatgan. olimning ta’rificha, yer yuzasidagi va uning po‘stlog‘ini tashkil qiluvchi barcha narsalar tirik organizmlarning uzluksiz harakati tufayli hosil bo‘lgan. biosfera tabiatning aniq tizimi bo‘lib, uning borligi energiya va moddalar aylanishi tirik organizmlar ishtirokida kechishini ko‘rsatadi. nemis fiziologi pfefr (1845-1920) biosferani tushunishning aniq yo‘lini uch xil tirik – avtotrof, geterotrof, miksotrof organizmlar bilan ko‘rsatadi. biosferaning rivojlanishiga qator olimlar k.a.timiryazev, v.r.vilyams, b.b.polonov, n.i.vavilov, v.n.sukachev, a.loparin, a.p.vinogradov va ayniqsa v.i.vernadskiylar katta hissa qo‘shgan. biosfera mavjudligining asosi unda modda va energiya almashinuvidir. unda organizmlar va ularning hayot muhiti o‘zaro bog‘lanishda bo‘lib, bir butun organik harakatdagi tizimni vujudga keltiradi. biosferaga xos xususiyatlar quyidagilar: tirik moddalarning qatnashishi, suyuq holdagi ko‘p miqdordagi suvning mavjudligi, kuchli quyosh energiyasi oqimi hamda …

4 / 1

bilan chegaralanmaydi. shuning uchun ham uni organizmlarning xohlagan (masalan, sun’iy akvarium, issiqxona, bug‘doy maydoni va h.k.) va murakkab yashash tabiiy muhiti (ko‘l, o‘rmon, okean)ga nisbatan qo‘llash mumkin. odatda quruqlik va suvli (akvatoriyali) ekotizimlar farq qiladi. ekotizimlarni misollar yordamida tushuntiramiz: qora saksovulzorlar taqirli delta tekisliklarida keng tarqalgan, daryo sohillarida daraxt-butali to‘qayzorlar qamishli qayir ko‘llari rivojlangan. tirik organizmlarni o‘rab turgan fizik qurshov yoki tevarakatrofdagi o‘zaro bog‘lanishlardagi shart-sharoitlar va ta’sirlar majmuyi muhit deb ataladi. odatda tabiiy va sun’iy muhitlar ajratiladi, ularning o‘zaro bog‘liqligini ekologik muhit tushunchasi ifodalaydi. organizmlarning yashashi uchun bir yoki bir nechta muhitlar zarurdir. hayot muhitlari alohida yashash muhitlariga bo‘linadi. yashash muhiti hayot muhitining geografik va ekologik xususiyatlari bilan ajraluvchi qismidir. masalan, suv hayot muhitida chuchuk va sho‘r suvli yashash muhitlari, oqar va oqmas yashash suv muhitlariga ajratiladi. yashash muhiti, yashash joyi va geotoplarga bo‘linadi. ekotizimning barcha elementlari ham biotik, ham abiotik omillar ta’siridandir. bu jarayonlar muayyan muhit sharoitlarida ro‘y beradi. …

5 / 1

qarab abiotik (o‘lik tabiatning ta’siri), biotik (tirik organizmlar bilan bog‘liq ta’sir) va antropogen (inson faoliyati natijasida ta’sir) omillarga bo‘linadi (n.n.ponomaryova, 1975). 1. abiotik omillar organizmlarga muhitning fizik va kimyoviy jihatlari orqali ta’sir ko‘rsatadi. ularga quyidagilar kiradi: · iqlim, yorug‘lik, harorat, havo, namlik va shamol, bosim; · edafik: tuproqning mexanik va fizik-kimyoviy tarkibi,xossalari va h.k.; · topografik yoki orografik: relyef sharoiti – joyning balandpastligi va h.k.; · gidrologik: suv muhiti xususiyatlarining ta’siri. 2. biotik omillar organizmlarning turli shakllaridagi o‘zaro munosabatlari natijasidagi ta’siridir. ular quyidagicha ro‘y beradi: · fitogen – birgalikda yashayotgan o‘simliklarning bevosita va bilvosita ta’sirlari; · zoogen – hayvonlarning oziqlanishi, payhon qilinishi,changlatishi, meva va urug‘larini tarqatishi, muhitga ta’sir etish kabi ta’sirlari; · mikrobiogen va mikogen – mikroorganizm va zamburug‘larning ta’siri orqali. 3. antropogen omillar insonning faoliyati natijasida kelib chiqadigan ta’sirdir. bu omil yashash muhitining o‘zgarishi, ekotizimlarning tarkibiy qismlaridagi bog‘lanishlarning buzilishi, inqirozi, hatto biotsenozlarning butunlay yo‘qolishiga sababchi bo‘lishi mumkin. qulay sharoitda …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 1 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "biosfera"

nima uchun atrof muhitni qadirlash kerak? reja: 1.nima uchun atrof-muhitni qadrlash kerak? 2.tanlov tajribalari. 3.geografik axborot tizimlaridan foydalanish orqali baholash. “biosfera” yangi atama bo‘lib, fanda xix asrdan shakllana boshlandi. biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho‘kindi tog‘ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vernadskiy biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb nomlagan. biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig‘i” hisoblanib, tirik organizmlarning o‘zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil etadi. demak, biosfera insoniyat yashaydigan muhit bo‘lib, uning hayotiy jarayonlari shu muhitda kechadi va rivojlanadi. inson xatti-harakatlari, ayniqsa, nafas olish orqa...

Этот файл содержит 1 стр. в формате DOCX (38,4 КБ). Чтобы скачать "biosfera", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: biosfera DOCX 1 стр. Бесплатная загрузка Telegram