galaktikalarning koinotda taqsimlanishi

PPT 10 pages 505.5 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 505.5 KB

File type PPT

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

7- §. galaktikalarning koinotda taqsimlanishi. kosmologiya elementlari 7- §. galaktikalarning koinotda taqsimlanishi. kosmologiya elementlari galaktikalarning fazoda taqsimlanishini o'rganish ham yulduz-larning galaktikada taqsimlanishini o'rganishdagi kabi bo'lib, osmonning ma'lum uchastkasidagi (aksariyat 1 kvadrat gradusda) galaktikalar soni nm deganda, shu uchastkadagi yulduz kattaligi m va undan kichik kattalikdagi galaktikalarning soni anglashiladi. agar galaktikalar fazoda bir tekis taqsimlanadi deb faraz qilinsa, yulduzlar statistikasida aniqlanganidek (ix, 3- §), bo’ladi. bu muammo, birinchi marta, 2,5 metrlik reflektorda 1283-uchastkada yulduz kattaliklari 20m gacha obyektlar tushirilgan fotorasmlarni tahlil qilish orqali, e.xabbl tomonidan 1934- yilda bajarildi. xabbl shu yo'l bilan 1 kvadrat gradusli maydonga 20m gacha ravshanlikdagi 131 galaktika to'g'ri kelishinianiqladi. butun osmon sferasiga (u jami 41253 kv. gradusni tashkil qiladi) to'g'ri keladigan galaktikalar soni esa 5,4 • 106 ga teng chiqdi. dunyodagi eng yirik teleskop yordamida 24 yulduz kattaligigacha obyektlarni (jumladan, galaktikalarni ham) ko'rish mumkinligiga e'tibor qilinsa, unda butun sferada 1,4 milliard galaktikani kuzatish mumkinligi aniq-landi (136- rasm). …

2 / 10

ayni paytda shu xildagi 4000 ga yaqin galaktikalarning mahalliy to'dasi ma'lum. bunday to'dalarning o'rtacha diametri 8 mpk atrofida. yirik galaktik to'dalardan bid veronika sochlari yulduz turkumida proyeksiyalanib, salkam 40000 ga yaqin galaktikani o'z ichiga oladi. u bizdan 70 mpk masofada joylashib, diametri 12° gacha cho'zilgan. bizning mahalliy to'damizga eng yaqin galaktik to'da 12 mpk masofada bo'lib, u sunbula yulduz turku-miga proyeksiyalanadl unda yettita gigant galaktika (ulardan biri «sunbula a» radiogalaktikasi) va o'nta gigant spiral galaktika kuzatiladi. bu gigant galaktikalar bir necha mahalliy galaktikalar to'dasini (jumladan, bizning mahalliy to'damizni ham) o'z ichiga olgan o 'tagalaktikaning quyulmasi bo'lishi ham mumkin degan taxmin bor. bunday o'tagalaktikaning diametri 40 mpk bilan baho-lanadi. bugunga kelib astronomlar, quwatli teleskoplar yordamida, shunga o'xshash, har biri o'nlab mahalliy galaktik to'dani o'z ichiga olgan 50 ga yaqin o'tagalaktikani ro'yxatga olganlar. kosmologiya — koinotni bir butun deb qarab, uning xusu-siyatlarini va rivojlanishini o'rganadigan fandir. kosmologiyaning maqsadi, koinotning metagalaktika deb nom …

3 / 10

rganish bilan tasdiqlangan. bu o'zgarish, kutilganidek, juda kichik miqdorni tashkil etib, u o'lchash aniqligi chegarasida kuzatildi. biroq, barcha galaktikalar va o'tagalaktikalar ulkan massala-rining ta'siri, fazoda sezilarli kattalikdagi egrilikni vujudga keltirib, fazoning xossalariga, binobarin, butun koinot evolutsiyasiga sezilarli ta'sir qiladi. koinot bo'ylab massaning ixtiyoriy taqsimlanishida nisbiylik nazariyasi asosida fazo va vaqtning xossalarini aniqlash masalasi juda murakkab masalalardan bid bo'lib, uning yechimini topish juda mushkul. shuning uchun ham mazkur masalani qo'yishdan oldin koinot tuzilishining ma'lum sxemasini qabul qilishga to'g'ri keladi. koinotning modeli deb yuritiluvchi bunday sxemalarning eng soddasi quyidagi holatlarga asoslanadi: — koinotda, katta masshtablarda modda bir tekis taqsimlangan; — fazoning xossalari hamma yo'nalishlarda bir xil (izotrop). bunday fazo ma'lum egrilikka ega bo'lib, unga mos model koinotning birb insli izotrop modeli deyiladi. koinotning bir jinsli izotrop modeli uchun yaratilgan eynshteynning tortishish nazariyasiga oid tenglamalari yechi-mining ko'rsatishicha, uning ayrim bir jinsli bo'lmagan qismlari orasidagi masofa o'zgarmas saqlanib qola olmaydi. bu degani koinot yoki …

4 / 10

fazosiga mos nolinchi egrilikda koinotning kengayish tezligi nolga intiladi. va nihoyat, musbat egrilikka ega kengayuvchi koinot, o'zining ma'lum bosqichida siqilish bilan almashinishi mumkin. bir jinsli izotrop modelda fazoning egriligi moddaning o'rtacha zichligining miqdoriga bog'liq bo'ladi. ikkinchi hoi (nolinchi egrilik) zichlikning kritik zichlikka teng miqdorida ro'y beradi. moddaning kritik zichligi xabbl doimiysi h va gravitatsion doimiylik g orqali quyidagicha topiladi: bu yerda h - 55 km/(s • mpk), ρkr = 5,0 • 10-30 g/sm3. galaktikada mavjud barcha obyektlaraing massalarini inobatga olganda, metagalaktikaning o'rtacha zichligining qiymati taxminan 5 • 10-31 g/sm3 ni tashkil etadi. bu yerda galaktikalar orasidagi ko'rinmas muhitning massasi hisobga olinmaganligi tufayli zichlikning aniqlangan bu qiymati asosida real fazo egriligining ishorasi haqida aniq bir narsa deyish qiyin. shuningdek, koinotning yana ham real modelini «empirik yo'l» bilan tanlash imkoniyatlari mavjud bo'lib, juda uzoqdagi (nurlari bir necha yuz million yoxud milliard yillarda yetib keladi-gan) obyektlarning spektrlarida qizilga siljishlarini, so'ngra ularga tayanib tezliklarini …

5 / 10

fodalashini (agar qadimda kengayish tezligi o'zgarmagan deb qaralsa) tushunish qiyin emas. biroq, shuni ta'kidlash joizki, koinotning kengayish tezligining, uzoq o'tmishda va hozirda o'zgarmasligi olimlar tomonidan yaxshi o'rganilmagan. koinot haqiqatan ham bir vaqtlar alohida bir holatda (zichligi, bosimi va temperaturasi kabi fizik parametrlariga ko'ra) bo'lganligi, 1965- yilda relikt (qoldiq) nurlanish deb ataluvchi kosmik radio-nurlanishning ochilishi bilan tasdiqlandi. uning spektri issiqlik nurlanishi spektriga mos kelib, plank egriligini beradi. bu egrilik asosida aniqlangan uning temperaturasi esa 3 k ga mos keladi (bu nurlanishning maksimumi taxminan 1 mm li to'lqin uzunligiga to'g'ri keladi). relikt nurlarning xarakterli xususiyati shundaki, u barcha yo'nalishlar bo'yicha bir xil intensivlikka, ya'ni izotrop xossaga ega. shu tufayli bu nurlanishni alohida bir obyekt yoki sohaning nurlanishi deb qarab bo'lmaydi. bunday radionurlanishni «qoldiq nurlanish» deb atalishining boisi, u koinotning katta zichlikka ega bo'lgan (boshqacha aytganda hali o'z nurlanishlari uchun ham tiniqmas) davriga tegishli nurlanishining qoldig'i deb taxmin qilinishidadir. hisob-kitoblar u davrda koinotning …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "galaktikalarning koinotda taqsimlanishi"

7- §. galaktikalarning koinotda taqsimlanishi. kosmologiya elementlari 7- §. galaktikalarning koinotda taqsimlanishi. kosmologiya elementlari galaktikalarning fazoda taqsimlanishini o'rganish ham yulduz-larning galaktikada taqsimlanishini o'rganishdagi kabi bo'lib, osmonning ma'lum uchastkasidagi (aksariyat 1 kvadrat gradusda) galaktikalar soni nm deganda, shu uchastkadagi yulduz kattaligi m va undan kichik kattalikdagi galaktikalarning soni anglashiladi. agar galaktikalar fazoda bir tekis taqsimlanadi deb faraz qilinsa, yulduzlar statistikasida aniqlanganidek (ix, 3- §), bo’ladi. bu muammo, birinchi marta, 2,5 metrlik reflektorda 1283-uchastkada yulduz kattaliklari 20m gacha obyektlar tushirilgan fotorasmlarni tahlil qilish orqali, e.xabbl tomonidan 1934- yilda bajarildi. xabbl shu yo'l b...

This file contains 10 pages in PPT format (505.5 KB). To download "galaktikalarning koinotda taqsimlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: galaktikalarning koinotda taqsi… PPT 10 pages Free download Telegram