badiiy asar kompozitsiyasi

DOC 13 стр. 85,5 КБ Бесплатная загрузка

13 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 85,5 КБ

Тип файла DOC

Страницы 13

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 13

badiiy asar kompozitsiyasi reja: 1. kompozitsiya san’ati 2. kompozision vositalar: asar sarlavhasi, epigraf, lirik chekinish, qistirma epizod, qoliplash, asar annotasiyasi. 3. syujet va kompozitsiyaning dialektik aloqasi tayanch tushunchalar: kompozitsiya atamasi. uning vazifasi. kompozision markaz. muvofiqlik. me’yor. asar sarlavhasi. epigraf, lirik chekinish, qistirma epizod, badiiy qoliplash, asar annotasiyasi. syujet va kompozitsiya aloqasi. kompozitsiya (lat. compositio - tarkib, qurilish, tuzilish) deganda, tasvirlanayotgan birliklarning va nutq vositalarining badiiy asar matnidagi o’zaro bog’liqligi va joylashish (o’rinlishish) tartibi tushuniladi. u o’zida personajlar (sistemasi)ni joylashtirishni, syujet epizod (gr. epesodion-begona, aloqasiz)larini taqqoslashni, voqea haqidagi tartibli xabarni tasvirlash usullarining o’zgarishini, tasvirlanayotgan detallar va ifoda-tasvir vositalarining muvofiqligini, asarning qism, bob, bo’lim, band, parda, ko’rinish va sh.k. bo’linishini jamg’aradi. darvoqye, “kompozitsiya-badiiy asarni tashkil etuvchi va intizomga bo’ysindiruvchi kuch. uning vazifasi biron bir narsaning chetga chiqib ketishiga yo’l qo’ymaslik, ayni chog’da, uning birbutunlikka birikishini nazorat qilishdir... uning maqsadi barcha bo’laklar (parchalar)ni shunday joylashtirishki, ular alal-oqibat asar g’oyasini to’liq ifodalashga qodir bo’lsinlar”1. …

2 / 13

’qimasidan o’z o’rnini oladi. ayni paytda bosh g’oyaning maqsadini ochish uchun xizmat qiladi. jumladan, birgina misolga murojat qilaylik: “o’tgan kunlar”da kumushning ko’zyorishi (tug’ishi)ga oz vaqt qolganda buvisi oyshabibi vafot etadi. natijada oftob oyim va mirzakarim qutidor – azadorliklari tufayli kumushning tug’ishi arafasiga yetib borolmaydilar (holbuki, o’zbek odatiga binoan qizning birinchi tug’ishida onasi uning oldida bo’lishi kerak). bu holat - kumushning zaharlanishini (oftob oyim bo’lganida zaharlanish yuz bermagan bo’larmidi?) va halok bo’lishini asoslaydi. kumushning shu tarzdagi fojeasi esa xix asrning ikkinchi yarmidagi hayotni – eng kirlik, qora kunlar ekanligini (ko’rsatish orqali) isbotlaydi. kompozitsiya, bundan tashqari, tasvirdagi me’yor va muvofiqlikni ham yuzaga chiqaradi, sayozlikka, bayonchilikka, bayondagi ezmalikka, takrorga yo’l bermaydi. agar kompozitsiyaning bu talabiga rioya etmasa, “yozuvchi sayoz joyda cho’kadi” (a.muxtor), bayonchilikka yo’l qo’ysa – jurnalist, publisistga aylanadi, ezmalik qilsa – san’atining qusurini namoyish etadi, takrorlarga ko’plab yo’l qo’ysa-yozuvchilik qismatini oddiy hunarmand qismatiga aylantiradi, xalos. mana, ikkita isbot: “o’zbeknoma”dagi markaziy fikr “bu …

3 / 13

tafakkuri bilan fikrlagan. shu holat asarni semirtirib ham yuborgan, uni o’qishni, hatto qabul qilishni ham qiyinlashtirgan. axir, asal juda yaxshi, juda zarur shifobaxsh narsa, lekin ko’p bo’lganda-chi? masalan, o’zingizni bir bochka asal ichida o’tirgandek his qiling. xuddi shunga o’xshash me’yorsiz, o’lchovsiz, oxir-keti yo’q madhiya ham teskari natija beradi-odamni entiktirib, damini qaytaradi. kitobning bir joyida shoir madhiyabozlikni oqlash uchun hadisdan shunday dalil keltiradi: “odil podshoni hurmatlash tangrini ulug’lash bilan barobardir”. juda dono gap. lekin hurmatlash boshqa, madhiya o’qish boshqa. menimcha, odil podsho har qanday madhiyadan ko’ra adolat yo’lida qo’yilgan bitta amaliy qadamni afzal biladi. maddohlikning nojoyiz tomonlaridan yana biri shundaki, hamisha uning zamirida manfaatparastlik, ta’ma yashirinib yotadi”(o.sharafiddinov. “mag’zi puch so’zlardan bir tosh nari qochh” o’zas, 15 sentyabr, 2000-yil). kompozitsiya estetik didning teranligini talab qiladi. chunki u, albatta, badiiy kompozitsiyada ham o’zligini topadi. “masalan ,ikki sevishgan yigit va qiz maysazorda uchrashib, g’aroyib his-tuyg’ularini bir-birlariga izhor etayotganda ma’shuqaning oyoqlari daf’atan toshbaqaga tegib ketishi …

4 / 13

siz birinchi bobda devorda miltiq osilib turibdi desangiz, ikkinchi yoki uchinchi bobda o’sha miltig’ingiz, albatta, otilishi kerak” (a.p.chexov). ana shu saboq-kompozitsiyaning bosh qonunidir, unga bo’ysingan yozuvchi o’z g’oyaviy-estetik niyatiga xizmat qilmaydigan bironta tasvirni, bironta tafsilotni, bironta detalni, bironta so’zni, hattoki, bironta tinish belgisini kiritmaydi. ma’lumki, kompozitsiya syujetdan kengroq hodisa sanaladi, chunki u syujetni ham, syujetdan tashqarida qoluvchi vositalarni ham o’zida jamg’aradi. syujetdan tashqarida qolgan badiiy unsurlar - kompozision vositalar deb yuritiladi va ularning barchasi asarning birbutun va mukammal bo’lishiga xizmat qiladi. shuning uchun ham kompozitsiyani adabiy asarga tugallik va yaxlitlik baxshida etuvchi, yakunlovchi adabiy-badiiy shakl deb yuritadilar. kompozision vositalardan ba’zilarini hukmingizga havola qilamiz. 1. asar sarlavhasi. “aniqlik va qisqalik nasrning birinchi ustunligidir. u fikrni, fikrni talab etadi, busiz go’zal ifoda hyech narsaga xizmat qilmaydi” ekan, asar sarlavhasi bir yoki bir necha so’zda ifodalanishi, yuzlab sahifalarga sochilgan mazmunni o’zida aniq jamg’arishi, nomlanishidanoq o’quvchini o’ziga jalb qilishi lozim. bu judayam azobli ish, …

5 / 13

. uyqu qochganda bosh-keti yo’q, uzuq-yuluq o’y-xayol qalashib kelaverarkan. shunda tunchiroq ostida turgan daftarga ba’zi tasodifiy fikrlarni yozib qo’yadigan bo’ldim. daftarimni “tundalik” deb atadim. bu “janr”ning “kundalik”dan farqi shuki, unda xronologik tartibdagi voqealar bo’lmaydi. bu gaplar, biri bog’dan, biri tog’dan bo’lsa ham, kimnidir fikri yo sa’y-harakatiga turtki bo’lishi mumkin. qolaversa, ular muallifning ruhiy holatidan darak, zero biz hammamiz ma’naviy olamga hamisha qandaydir bir tarzda ulush qo’shib yashaymiz”. darvoqye “tundaliklar” nomini eshitganingizdanoq, sizda qiziqish uyg’onadi, uning mazmuni bilan tanishishga oshiqasiz. asqad muxtorning ikki daftardan iborat bu so’nggi asari – umri yakunidagi yozuvchining sir-asroridan, uning odam va olam haqidagi kashflaridan xabar beradi, kitobxonni o’yga toldiradi, harakatga shoshiltiradi, hayratga ko’madi. eng asosiysi nom asardagi bosh g’oyani, demakki, bosh mazmunni ifodalay oldi, ya’ni a.muxtor kasalligiga, og’ir kasalligiga qaramay, tungi bedorlik paytlarida ham yaratish bilan band bo’ldi, o’z aql-zakovati bilan ko’pni hayajonlantira oladigan insoniy dardlarni, mushohadalarni, yangi izlanishlarga asos bo’la oladigan ilmiy va badiiy asoslarni …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 13 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "badiiy asar kompozitsiyasi"

badiiy asar kompozitsiyasi reja: 1. kompozitsiya san’ati 2. kompozision vositalar: asar sarlavhasi, epigraf, lirik chekinish, qistirma epizod, qoliplash, asar annotasiyasi. 3. syujet va kompozitsiyaning dialektik aloqasi tayanch tushunchalar: kompozitsiya atamasi. uning vazifasi. kompozision markaz. muvofiqlik. me’yor. asar sarlavhasi. epigraf, lirik chekinish, qistirma epizod, badiiy qoliplash, asar annotasiyasi. syujet va kompozitsiya aloqasi. kompozitsiya (lat. compositio - tarkib, qurilish, tuzilish) deganda, tasvirlanayotgan birliklarning va nutq vositalarining badiiy asar matnidagi o’zaro bog’liqligi va joylashish (o’rinlishish) tartibi tushuniladi. u o’zida personajlar (sistemasi)ni joylashtirishni, syujet epizod (gr. epesodion-begona, aloqasiz)larini taqqoslashni, voqea haqidagi ta...

Этот файл содержит 13 стр. в формате DOC (85,5 КБ). Чтобы скачать "badiiy asar kompozitsiyasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: badiiy asar kompozitsiyasi DOC 13 стр. Бесплатная загрузка Telegram