zamon kategoriyasining nazariy asoslari

PDF 33 pages 341.1 KB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 341.1 KB

File type PDF

Pages 33

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

2 mundarija: kirish……………………………………………………………………………3 i bob. zamon kategoriyasining nazariy asoslari 1.1 zamon kategoriyasi tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni…………….5 1.2 zamonning universal va milliy xususiyatlari……………………………..….11 ii bob. o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining formal xususiyatlari. 2.1 zamon formalari – hozirgi zamon, o‘tgan zamon va kelasi zamon…………16 2.2 zamon formalari va ularning morfologik ko‘rsatkichlari……….……………21 xulosa………………………………………………………………….….….32 foydalanilgan adabiyotlar………………………….….……….34 3 kirish mavzuning dolzarbligi. zamon kategoriyasi har bir tilning eng muhim grammatik kategoriyalaridan biri bo‘lib, uning asosiy vazifasi voqealar va hodisalarning vaqtga bog‘liqligini ifodalashdir. tilning rivojlanishi, uning strukturalaridagi o‘zgarishlar, zamon shakllarining murakkabligi va ularning boshqa grammatik kategoriyalar bilan o‘zaro aloqasi zamon kategoriyasining ilmiy tadqiqini yanada dolzarb qiladi. o‘zbek tilida zamon kategoriyasining o‘rganilishi, uning formal tahlili va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, nafaqat tilshunoslik, balki tilni o‘rganish va o‘rgatish, adabiyotshunoslik va boshqa sohalarda ham ahamiyatga ega. o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining o‘rganilishi hali ham joriy kunda ko‘p jihatdan ishlanmagan va kutilgan natijalarga olib keladigan bir soha hisoblanadi. zamonning formal shakllari, morfologik …

2 / 33

ng formal tahlilini amalga oshirish va zamonning grammatik tizimi va uning boshqa kategoriyalar bilan aloqalarini aniqlashdir. shuningdek, bu ishda zamon kategoriyasining o‘ziga xos xususiyatlarini, uning morfologik va sintaktik shakllarini o‘rganish, zamonning tilning boshqa grammatik tizimlari bilan aloqasini ko‘rsatish hamda o‘zbek tilidagi zamon tizimining to‘liq tasvirini taqdim etish ko‘zda tutilgan. 4 kurs ishining vazifalari: 1. zamon kategoriyasining nazariy asoslarini o‘rganish: zamonning umumiy tushunchasi, uning tilshunoslikdagi o‘rni va boshqa grammatik kategoriyalar bilan aloqalarini tahlil qilish. 2. o‘zbek tilida zamon shakllarini tahlil qilish: o‘zbek tilida mavjud zamon shakllarini (hozirgi zamon, o‘tgan zamon, kelasi zamon) morfologik va sintaktik jihatdan chuqur tahlil qilish. 3. zamon kategoriyasining morfologik tizimini tahlil qilish: zamonning shakllanishi, morfologik xususiyatlarini o‘rganish va bu shakllarning tilshunoslikda qanday ifodalanganligini aniqlash. 4. zamon kategoriyasining sintaktik o‘zgarishlarini tahlil qilish: zamon shakllarining gap tuzilmalaridagi roli va sintaktik o‘zgarishlarini tahlil qilish. 5. zamonning boshqa grammatik kategoriyalar bilan aloqasini o‘rganish: zamonning ravish, kishi, ko‘plik va boshqa grammatik kategoriyalar …

3 / 33

holatlarini, ularning turli vaqt oralig‘ida qanday o‘tishini tasvirlaydi. zamon tilning kommunikativ funksiyasini amalga oshirishda, fikrni aniq va ravon ifodalashda katta ahamiyatga ega bo‘lgan bir kategoriya hisoblanadi. o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasi ham turli jihatlarda o‘rganilgan va uning til tizimida o‘ziga xos o‘rni mavjud. zamon kategoriyasi – tilning harakat yoki hodisaning vaqtini, uning o‘tish davrini, holatlarini ifodalash uchun ishlatiladigan morfologik, sintaktik va semantik vositalar majmuasidir. zamon nafaqat harakatning vaqtini ko‘rsatish, balki uning boshqa semantik jihatlarini, ya’ni harakatning tugashi, davomiyligi, boshlanishi yoki vaqt oralig‘ida sodir bo‘lishini ifodalashga imkon beradi. zamon kategoriyasi har bir tilning grammatika tizimida o‘ziga xos shakllarda va strukturalarda ifodalanadi.1 zamon tilshunoslikda ikki asosiy yo‘nalishda o‘rganiladi: ➤ morfologik nuqtai nazardan zamon fe’lning grammatik shakli sifatida ifodalanadi. har bir zamon shakli tilning o‘ziga xos grammatik qo‘shimchalari yoki yordamchi so‘zlar yordamida ifodalanadi. ➤ semantik nuqtai nazardan zamon harakatning vaqtini va uning o‘tishini tasvirlashdan tashqari, harakatning holatini, boshlanishini yoki tugashini ifodalovchi kattalikdir. 1 hozirgi …

4 / 33

uchun muhimdir. o‘zbek tilida zamonning morfologik shakllari quyidagilardir: ➤ hozirgi zamon (harakat hozirgi vaqtda sodir bo‘lyapti): “men ishlayapman”. ➤ o‘tgan zamon (harakat o‘tmishda sodir bo‘lgan): “men kitobni o‘qidim”. ➤ kelajak zamon (harakat kelajakda sodir bo‘ladi): “men ertaga ishga boraman”. ➤ davomiy zamon (harakat davom etayotganligini bildiradi): “u o‘qiyotgan edi”. 2. sintaktik o‘rganish zamon kategoriyasining sintaktik jihatlari, ya’ni fe’lning o‘zgartirishlari va zamonning sintaktik joylashuvi, jumlaning ma‘nosini aniq belgilashda muhimdir. o‘zbek tilida, zamonning fe’lni o‘zgartirishi, qo‘shimchalar yordamida amalga oshadi. masalan, “yapman”, “o‘qib turibman” kabi yordamchi fe’llar orqali zamonning aniq shakllari ifodalanadi. 3. semantik o'rganish zamonning semantik jihatlari harakatning vaqtini ifodalashdan tashqari, uning qanday va qachon amalga oshishini, qanday shartlar asosida sodir bo'lishini ham tasvirlaydi. semantik nuqtai nazardan, 7 zamonning o'zgartirilishi va qo‘llanishi harakatning maqsadi va unga nisbatan boshqa xususiyatlarni aniqlaydi. masalan, “men kutaman” (kelajak zamon), “men kutyapman” (hozirgi zamon), “men kutgan edim” (o‘tgan zamon) har biri harakatning vaqtini va uni bajarish shartlarini …

5 / 33

i va ehtimoliy zamonlar kabi ko‘plab grammatik shakllar mavjud. masalan: ➤sodda o‘tgan zamon “men ishni tugatdim”. ➤davomiy o‘tgan zamon: “u kitobni o‘qiyotgan edi”. ➤kelajak zamon: “men ertaga kelaman”. ➤shartli zamon “agar men bilganimda, yordam bergan bo‘lardim”. ➤muqobil zamon: “agar men sizning o‘rnigizda bo‘lganimda bunday qilgan bo‘lardim”. bundan tashqari, o‘zbek tilida yordamchi fe’llar yordamida zamonning turli shakllarini hosil qilish mumkin. bular, tilning fe’l tizimida zamonning to‘g‘ri va samarali ifodalanishini ta’minlaydi. 2 sayfullayeva r.r. va boshq. hozirgi o‘zbek tili [matn]: darslik/ sayfullayeva r.r. [va boshq.] – buxoso:ooo “sadriddin salim buxoriy” durdona nashriyoti, 2021. – b. 275 8 o‘zbek tilida zamon kategoriyasining morfologik xususiyatlari. o‘zbek tilida zamon kategoriyasi morfologik jihatdan juda boy va xilma- xildir. zamonning grammatik shakllari, asosan, fe’lning shakllarida ifodalanadi. o‘zbek tilida zamon kategoriya shakllari quyidagi asosiy turlarda namoyon bo‘ladi: 1. hozirgi zamon – bu zamonning fe’l shaklida ifodalangan holati hozirgi vaqtda amalga oshayotgan yoki hozirgi kunda bajarilayotgan harakatlarni tasvirlaydi. misol …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "zamon kategoriyasining nazariy asoslari"

2 mundarija: kirish……………………………………………………………………………3 i bob. zamon kategoriyasining nazariy asoslari 1.1 zamon kategoriyasi tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni…………….5 1.2 zamonning universal va milliy xususiyatlari……………………………..….11 ii bob. o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining formal xususiyatlari. 2.1 zamon formalari – hozirgi zamon, o‘tgan zamon va kelasi zamon…………16 2.2 zamon formalari va ularning morfologik ko‘rsatkichlari……….……………21 xulosa………………………………………………………………….….….32 foydalanilgan adabiyotlar………………………….….……….34 3 kirish mavzuning dolzarbligi. zamon kategoriyasi har bir tilning eng muhim grammatik kategoriyalaridan biri bo‘lib, uning asosiy vazifasi voqealar va hodisalarning vaqtga bog‘liqligini ifodalashdir. tilning rivojlanishi, uning strukturalaridagi o‘zgarishlar, z...

This file contains 33 pages in PDF format (341.1 KB). To download "zamon kategoriyasining nazariy asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: zamon kategoriyasining nazariy … PDF 33 pages Free download Telegram