sintaksis. so‘z birikmasi sintaksisi

PPTX 34 pages 105.7 KB Free download

34 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 105.7 KB

File type PPTX

Pages 34

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 34

prezentatsiya powerpoint mavzu: sintaksis. so‘z birikmasi sintaksisi. reja: 1. sintaksis haqida umumiy ma’lumot 2. so‘z birikmasi. 3. gap bo‘lagi va gap sintaksisning tekshirish obyekti sifatida. 4. gapda so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi. 5. teng va ergash bog‘lanish haqida umumiy ma’lumot. sintaksis - sintaktik qurilmalar va ularni hosil qiluvchi sintaktik aloqalarni o‘rganuvchi bo‘limidir. sintaktik qurilmalarning so‘z, so‘z birikmasi, gap va matn ko‘rinishida namoyon bo‘lishini o‘rganadi. sintaksis (grekcha syntaxis so‘zidan olingan bo‘lib, yopishtirmoq, birlashtirmoq demakdir) til tizimining yuqori sathi bo‘lgansintaktik sath hamda shu sath haqidagi ta’limotdir. sintaksis , bir tomondan, so‘z shakllarining bog‘lanish qoidalarini, ikkinchi tomondan, tarkibida bu qoidalar ro‘yobga chiqadigan bir butunlikni – gapni o‘rganadi. gap bir butunlik sifatida gap bo‘laklaridan va so‘z birikmalaridan iborat. demak, gapning ichki tuzilish birligi gap bo‘laklari va so‘z birikmalaridir. sintaksisning o‘rganish ob’ekti uchta va shunga ko‘ra, sintaksis uch turga bo‘linadi: 1) so‘z birikmasi sintaksisi: 2) gap sintaksisi: 3) matn sintaksisi. ma’lum sintaktik shaklning (gap bo‘lagi shaklining) boshqa …

2 / 34

to‘ldiradi, uning shakliy va mazmuniy valentliklarini ro‘yobga chiqaradi. shuning uchun ham bunday munosabat doimo ikki qismdan – tobe va hokim qismdan iborat bo‘ladi. masalan, moviy osmon. mazmuniy birliklarning ketma-ket munosabati mazmuniy sintagmatik munosabatni hosil qiladi. sintaktik birliklarning mazmuniy munosabati kishi ongida aks etgan moddiy dunyodagi elemntlarning o‘zaro munosabatidir. sintaktik birliklar o‘rtasidagi mazmuniy sintagmatik munosabatni ham quyidagi turlarga ajratish mumkin: 1) subyekt va predikat munosabati yoki predikativ va sub’ektli munosabat; 2) belgi va predmet o‘rtasidagi munosabat yoki atributiv munosabat; 3) belgi bilan harakat o‘rtasidagi munosabat yoki relyativ munosabat; 4) predmet (ob’ekt) va harakat o‘rtasidagi munosabat yoki ob’ektli munosabat. sintaktik aloqa yo‘nalishiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: a) ikki tomonlama aloqa (koordinatsiya), b) bir tomonlama aloqa (subordinatsiya). ikki tomonlama aloqada ikki sintaktik shakl o‘zaro ikki tomonlama-ham chapdan o‘ngga qarab, ham o‘ngdan chapga qarab bog‘lanadi. har ikki sintaktik shakl bog‘lovchi oladi. bunday aloqada sintaktik shaklning birini hokim, ikkinchisini tobe deb bo‘lmaydi. bir tomonlama aloqada tobelanish …

3 / 34

ki tobe aloqa. teng bog‘lanish sintaktik jihatdan teng huquqli bo‘lgan, biri ikkinchisiga bo‘ysunmagan so‘zlarning yoki gaplarning aloqasidir. bunda teng aloqadagi so‘zlar yoki gaplar o‘zaro teng bog‘lovchilar, teng bog‘lovchi vazifasidagi yuklamalar, sanash ohangi (ohang) yordamida munosabatga kirishadi. masalan: 1. beminnat qilingan ezgulik eng maqbul va go‘zal ezgulikdir. (oz- oz o'rganib dono bo‘lur). 2. bilmaslik avb emas, bilishni istamaslik avbdir. (oz-oz o'rganib dono bo‘lur). birinchi misolda eng maqbul, go'zal sifatlari o‘zaro teng bog‘lanib, gapda uyushiq sifatlovchilar vazifasini bajargan. ikkinchi misolda esa bilmaslik avb emas va bilishni istamaslik avbdir gaplari bir-biri bilan teng aloqaga kirishgan. tobe bog‘lanishda biri hokim, ikkinchisi tobe bo‘lgan qismlar (so‘zlar, ergash gapli qo‘shma gap qismlari) o‘zaro aloqaga kirishadi. ularning biri ikkinchisini aniqlash, izohlash, to‘ldirish uchun xizmat qiladi. aniqlaydigan, izohlaydigan, to‘ldiradigan qismi tobe, izohlanadigan qism hokim deb yuritiladi: 1. kitobni o'qimoq, qiziqarli voqea. 2. kimning himmati baland bo'lsa, qadr-qimmati ham bo'ladi (oz-oz o'rganib dono bo'lur). birinchi misolda so‘z birikmasi tarkibidagi …

4 / 34

vchi+to‘ldirilmish, hol+hollanmish) nopredikativ tobe bog‘lanish bo‘lib, bunday bog‘lanishdan so‘z birikmasi yuzaga keladi. so‘zlarning nopredikativ tobe bog‘lanishi uch xil bo‘ladi: 1) boshqaruv; 2) bitishuv; 3) moslashuv. boshqaruv. tobe so‘zning hokim so‘z talab etgan shaklda kelishi boshqaruv deyiladi. bunda boshqariluvchi so‘z bosh va qaratqich kelishigidan tashqari boshqa kelishik shaklini yoki ko‘makchini olib keladi. qaysi kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllanish boshqaruvchi so‘zning ma’nosi, semantikasi bilan belgilanadi. masalan: kitobni o'qimoq, qarivalarga g'amxo'rlik qilmoq, universitetda o'qimoq, ishdan qavtmoq, o'quvchilar bilan suhbatlashmoq va boshqalar. boshqaruv ikki xil bo‘ladi: kelishikli boshqaruv va ko‘makchili boshqaruv. kelishikli boshqaruvda boshqariluvchi so‘z ma’lum kelishik shaklida qo‘llanadi: kattalarni hurmat qilmoq, toqqa chiqmoq kabi. ko‘makchili boshqaruvda boshqariluvchi so‘z ko‘makchi orqali shakllanadi: ukas bilan kelmoq, telefon orqali gaplashmoq kabi. boshqaruv usuli bilan bog‘lanish to‘ldiruvchi-to‘ldirilmish, hol-hollanmish munosabatlarini yuzaga keltiradi. bitishuv. hokim va tobe so‘zlarning o‘zaro so‘z tartibi hamda ohang yordamida birikishiga bitishuv deyiladi. bitishuv yo‘li bilan bog‘lanish sifatlovchi- sifatlanmish (yangi libos), izohlovchi-izohlanmish (shoir erkin vohidov), …

5 / 34

ralmishning aloqasi bog‘lanishning alohida turini tashkil qiladi. bunda so‘zlardan birini hokim, birini tobe deb qarash qiyin, chunki qaralmishning talabi bilan qaratuvchi bo‘lak qaratqich kelishigi shaklini oladi, o‘z navbatida, qaratuvchining talabiga ko‘ra qaralmish egalik affiksini qabul qiladi. masalan: bolalarning quvonchi, mening kitobim, sening daftaring, ularning vazifasi kabi. bunda munosabatdorlik ( o‘zaro hokimlik, tobelik) kuzatiladi. aslida moslashuv deyilganda, tobe so‘z shaklining hokim so‘z shakliga mos kelishi nazarda tutiladi. bu holat rus tiliga xos, negaki moslashuv yo‘li bilan tuzilgan qurilmalarda, jumladan, aniqlovchili birikmalarda tobe so‘z hokim so‘z bilan grammatik shaklda moslashib, hokim so‘z bildirgan xususiy grammatik ma’nolarga ega bo‘ladi. masalan, interesnaya kniga birikmasida kniga hokim so‘z bo‘lib, bosh kelishik, birlik, jenskiy rod (jins) kabi xususiy grammatik ma’nolar anglatgan; tobe so‘z (interesnaya) hokim so‘zning aynan shu shakliga moslashib, xuddi shunday grammatik ma’nolarni ifodalaydi. o‘zbek tilida qaratqich va qaralmishning munosabati yuqorida qayd etilgan birikma qismlarining munosabatidan farq qiladi. shuning uchun bunday bog‘lanishni moslashuv deb emas, …

Want to read more?

Download all 34 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sintaksis. so‘z birikmasi sintaksisi"

prezentatsiya powerpoint mavzu: sintaksis. so‘z birikmasi sintaksisi. reja: 1. sintaksis haqida umumiy ma’lumot 2. so‘z birikmasi. 3. gap bo‘lagi va gap sintaksisning tekshirish obyekti sifatida. 4. gapda so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi. 5. teng va ergash bog‘lanish haqida umumiy ma’lumot. sintaksis - sintaktik qurilmalar va ularni hosil qiluvchi sintaktik aloqalarni o‘rganuvchi bo‘limidir. sintaktik qurilmalarning so‘z, so‘z birikmasi, gap va matn ko‘rinishida namoyon bo‘lishini o‘rganadi. sintaksis (grekcha syntaxis so‘zidan olingan bo‘lib, yopishtirmoq, birlashtirmoq demakdir) til tizimining yuqori sathi bo‘lgansintaktik sath hamda shu sath haqidagi ta’limotdir. sintaksis , bir tomondan, so‘z shakllarining bog‘lanish qoidalarini, ikkinchi tomondan, tarkibida bu qoidalar ro‘yobga chiqadig...

This file contains 34 pages in PPTX format (105.7 KB). To download "sintaksis. so‘z birikmasi sintaksisi", click the Telegram button on the left.

Tags: sintaksis. so‘z birikmasi sinta… PPTX 34 pages Free download Telegram