o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari

DOCX 7 pages 32.3 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 32.3 KB

File type DOCX

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

2-mavzu: o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari reja: 1.so‘z – leksikologiyaning o‘rganish obyekti sifatida. 2.so‘zlardagi bir ma`nolilik va ko‘p ma’nolilik. 3. ijtimoiy leksika. 4.sohaviy leksika. nag qanday tilni o‘rganayotgan paytingizda, eng avvalo, sizni qurshab turgan narsa va hodisalarning amaliy hayotingiz bilan bog‘liq bo‘lgan turli xil harakati, holatlari, belgi va xususiyatlarining shu tilda qanday ifodalanishini, nomlanishini bilishdan boshlaymiz. ma’lum bir tildagi ana shunday so‘zlar yig‘indisi shu tilning lug‘at tarkibini tashkil qiladi. leksika atamasi ikki ma’noda qo‘llaniladi: a. tilning lug‘at tarkibi, so‘zlar yig‘indisi; b. lug‘at tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslikning alohida bo‘limi. leksika atamasining ikkinchi ma’nosi uchun leksikologiya atamasi ham qo‘llaniladi. leksikologiya yunoncha lexikos - so‘z, so‘zga doir va logos - ta’limot so‘zlarining birikuvidan olingan bo‘lib, leksika (so‘z) haqidagi ta’limot demakdir. demak, so‘z va uning ma’nolarini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limiga leksikologiya (ba’zan leksika) deyiladi. nutqimiz so‘zlarning qo‘shiluvidan hosil bo‘ladi. so‘zni talaffuz qilganimizda va qulog‘imiz bilan eshitganimizda go‘yo u faqat tovushlar ketma-ketligidan tashkil topgan butunlikdek tuyuladi. so‘zni bunday …

2 / 7

ik. opa so‘zi aka, uka, singil singari so‘zlar bilan qarindoshlik ma’nosi bilan bir guruhga birlashadi. ayni paytda, bir guruhga mansub bo‘lgan yuqoridagi so‘zlar bir-biriga zidlanganda, ma’lum ma’nolari bilan o‘zaro farqlanadi. xususan, opa so‘zi o'gay opaga zidlanganda, qon-qorindoshlik (o‘gay emaslik) ma’nosini bildirishi bilan; opa so‘ziga zidlanganda, men bilan bir bo‘g‘inga mansublik ma’nosini bildirishi bilan; aka, uka so‘zlariga zidlanganda, ayol jinsiga mansublik ma’nosi bilan; singil so‘ziga zidlanganda esa opaiiing mendan kattalik, singilning esa kichiklik ma’nosiga egaligi bilan farq qiladi. opa so‘zining boshqa qarindoshlik bildiruvchi so‘zlar bilan birlashtirib turadigan va ayni paytda, ularni bir-biridan farqlaydigan ma’nolarining jami uning atash ma’nosi yoki leksik ma’nosi deyiladi. opa so‘zi yuqoridagi ma9nodan tashqari predmetlik, bosh kelishik, birlik ma’nolariga ham ega. bu ma’nolar uning grammatik ma’nosi sanaladi. ko‘rinadiki, nutq jarayonida har bir so‘z leksik va grammatik ma’nolar uyg‘unligidan tashkil topadi. odatda, leksik va grammatik ma’nolarning muayyan tovush yoki tovushlar birikmasi bilan barqaror munosabatidan tashkil topgan butunlikka nisbatan so‘z …

3 / 7

lik ko‘p bo‘lsa ham, lekin u bir so‘z hisoblanaveradi. shuning uchun ham ko‘p ma’noli so‘zlarda ma’nolardan biri to‘g‘ri ma’no (yoki o‘z ma’no), qolganlari esa ko‘chma ma’no bo‘ladi. ko‘chma ma’nolar nutq tarkibida boshqa so‘zlar bilan bog‘langanda namoyon bo‘ladi, nutq tarkibidan ajratilganda esa to‘g‘ri ma’nosi asosiy ma’no bo‘lib qoladi. masalan, tosh so‘zi nutq qurshovidan ajratib olinsa, «qattiq jism» ma’nosini anglatadi. bir ma’noli so‘zlar tilimizda kam sonni tashkil qiladi va ilmiy, kasb-hunarga doir atamalarni, shuningdek, yangi paydo bo‘lgan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. yangi so‘zlar (neologizmlar) ham davrlar o‘tishi bilan qo‘shimcha ma’nolarni anglatadi. ko‘p ma’noli so‘zlarning ma’nosini bilish va undan nutq jarayonida o‘rinli foydalanish nutqning ta’sirchan, ifodali bo‘lishiga yordam beradi. 1. ko‘p ma’noli so‘zlar va ma’nolarning to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolarga bo‘linishini yuqorida ko‘rib o‘tdik. 2. borliqdagi narsa - hodisa, belgi - xususiyat, harakat - holat nomlari malum bir asosga ko‘ra boshqa narsa - hodisa, belgi - xususiyat, harakat- holat nomi sifatida. ham qo‘llaniladi. bunday …

4 / 7

ar xildir. umuman, har qanday til o‘z lug‘at tarkibi va grammatik qurilishiga ega bo‘ladi. lekin xalqlar o‘rtasidagi uzoq tarixiy davrlar mobaynida davom etadigan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalar bu xalqlarning tillariga ham shubhasiz, o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. natijada bir tilga xos fonetik, leksik va boshqa elementlar ikkinchi bir tilga o‘tib o‘zlashib ketadi. bunday o‘zaro ta’sir etish ayniqsa leksikada bo‘ladi. o‘zbek xalqi ham o‘z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo‘lgan va bu xalqlarning tili o‘zbek tiliga ma’lum darajada o‘z ta’sirini qoldirgan. xususan, boshqa tillardan o‘zbek tiliga ko‘plab so‘zlar o‘zlashganini shu ta’sir bilan izohlash mumkin. natijada o‘zbek tili lug‘at tarkibida shu tilning o‘ziga xos leksik qatlam bilan birga o‘zlashgan qatlam ham yuzaga kelgan. o‘z qatlamga o‘zbek tilining o‘ziniki bo‘lgan, shuningdek, turkiy tillar uchun umumiy bo‘lgan so‘zlar kiradi. o‘zbek tili lug‘at tarkibida turkey tillar uchun umimiy bo‘lgan so‘zlar anchagina qismni tashkil etadi. bunday so‘zlar barcha so‘z turkumida bor. masalan: tosh, …

5 / 7

sitalar yordamida o‘z va o‘zlashma so‘zlardan hosil qilingan so‘zlar: tilshunos, mehnatkash, kitobxon, vagonsoz, ilmiy. o‘zlashgan qatlam forscha-tojikcha so‘zlar. fors-tojik tilidan so‘zlar tovush o‘zgarishlarisiz olingan. so‘z o‘rtasi va oxirida qo‘sh undoshlar keladi, tarkibida no-, ba-, be-, ham- kabi old qo‘shimchalari bo‘ladi. masalan: andisha, barg, bahor, daraxt, farzand, daromad, buromad, ozoda, noma’lum, bedarvoza, hamkasb.arabcha so‘zlar. arab tilidan o‘zlashgan so‘zlarning ko‘pchiligi fan va dinga oid bo‘lib, asosiy qismi fors tili orqali kirgan. masalan: adabiyot, kitob, oila, davlat, mehnat, muqaddas, san’at, a’lo, mutolaa, doim, inshoot kabi. ruscha-baynalmilal so‘zlar. rus tili va u orqali g‘arb tillaridan o‘zlashgan so‘zlar fan-texnika, siyosiy-iqtisodiy sohalarga oid. bu so‘zlar ikki usulda: aynan va kalkalab olish bilan o‘zlashgan. bunday so‘zlar o‘rtasida undoshlar yonma-yon keladi, so‘z oxirida qo‘sh undoshlar, qorishiq tovushlar, old qo‘shimchalar ishlatiladi. masalan: benzin, vokzal, stol, deputat, dialect, diagramma, budjet, sentabr,metal,interaktiv kabi. ijtimoiy-siyosiy leksika. o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi hamda mustaqillikka erishganligimiz munosabati bilan tilimizda qo‘llanilib kelayotgan ruscha va …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari"

2-mavzu: o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari reja: 1.so‘z – leksikologiyaning o‘rganish obyekti sifatida. 2.so‘zlardagi bir ma`nolilik va ko‘p ma’nolilik. 3. ijtimoiy leksika. 4.sohaviy leksika. nag qanday tilni o‘rganayotgan paytingizda, eng avvalo, sizni qurshab turgan narsa va hodisalarning amaliy hayotingiz bilan bog‘liq bo‘lgan turli xil harakati, holatlari, belgi va xususiyatlarining shu tilda qanday ifodalanishini, nomlanishini bilishdan boshlaymiz. ma’lum bir tildagi ana shunday so‘zlar yig‘indisi shu tilning lug‘at tarkibini tashkil qiladi. leksika atamasi ikki ma’noda qo‘llaniladi: a. tilning lug‘at tarkibi, so‘zlar yig‘indisi; b. lug‘at tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslikning alohida bo‘limi. leksika atamasining ikkinchi ma’nosi uchun leksikologiya atamasi ham qo‘llaniladi. l...

This file contains 7 pages in DOCX format (32.3 KB). To download "o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilining rivojlanish bos… DOCX 7 pages Free download Telegram