qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fiziologiyasi

DOCX 15 pages 340.7 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 340.7 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

2. ma’ruza. qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fiziologiyasi. reja: 1. membrana struktural mozaikasi. 2. ion transportiga membrani o’tkaluvchanligi va zarachalar katta kichikligining ta’siri. 3. membrana potentsiali. 4. qo’zalish potentsiali. 5. refrakter davrlar 6. “bor yoki yo’q” qonuni. 7. mielin qavatining qo’zg’alish potentsialining saltator (sakrab) o’tishidagi roli. 8. nervlarda qo’zg’alashining o’tkazilishi qonunlari. tayanch iboralar: qo’zg’alish, qo’zg’aluvchanlik, tinchlik potentsiali, xarakat potentsiali, depolyarizatsiya, repolyarizatsiya, iz potentsiali, kuch vaqt egri chizig’i, bioelektrik xodisalar. barcha hujayralar ta’sirotlarga javoban fiziologik tinch holatdan qo’zg’alish holatiga o’ta oladi. lekin «qo’zg’aluvchan to’qimalar» atamasi faqat nerv, mushak va bez to’qimalarga nisbatan maxsus qo’llaniladi, chunki bu to’qimalarda qo’zg’alish hujayra membranasi bo’ylab tarqaladigan elektr impulsining yuzaga chiqishi bilan birga davom etadi. qo’zg’aluvchanlik deb tirik hujayraning berilgan ta’sirotlarga qo’zg’alish bilan birga javob berilishi tushuniladi. qo’zg’alish-berilgan ta’sirotlarga to’qimalarning xususiy (nerv to’qimasidan impulslarning o’tishi, mushakning qisqarishi, bezlarning shira ajratishi) va umumiy reaktsiyalar (harakat potentsialining generatsiyasi, metabolitik o’zgarishlar) bilan javob berishi orqali namoyon bo’ladi. tirik to’qimalarda yuzaga keladigan elektr …

2 / 15

da uning muskullari panjaraga har gal tekkanda qisqarishiga e’tibor berdi. galvani shunga asoslanib, baqaning orqa miyasida vujudga kelgan metall o’tkazgichlar (ilmoq va ayvon panjarasi) orqali oyoq muskullariga o’tadigan «hayvon elektri» oyoqning tortib olinishiga sabab bo’lgan, deb hulosa chiqardi. galvani tajribalarini a.volta 1792 yilda takrorladi va galvani tasvirlagan hodisa «hayvon elektri» emasligini, galvani tajribasi baqaning orqa miyasida emas, balki turli metallar-mis va ruhdan hosil bo’lgan zanjir tok manbai ekanligini ko’rsatib berdi. voltaning e’tirozlariga javoban, galvani endi metallardan foydalanmay tajriba qildi. baqaning orqa oyoq terisi shilib olinsa, so’ngra quymich nervining ildizlari orqa miyadan chiqqan joyga yaqin shu nerv qirqilsa va son bo’ylab boldirgacha ajratilsa, boldirning ochilgan muskullariga o’sha nerv tashlansa, bu muskullar qisqarishini kursatib berdi (galvanining ikkinchi tajribasi). e.dyubua-reymon bu tajribani «nerv-muskul fiziologiyasining chin asosiy tajribasi» deb atadi. xix asrning 20-yillarida galvanometr va boshqa elektr o’lchash asboblari ixtiro qilingandan so’ng fiziologlar tirik to’qimalarda yuzaga keladigan elektr toklarni maxsus fizik asboblar yordamida aniq …

3 / 15

ing 40-50 yillarida e.dyubua-reymon, l.german, yu.bernshteyn va boshqalar ham mukammal o’rgandilar va qo’zg’aluvchan to’qimalarda yuzaga chiqadigan elektrik hodisalar hujayra membranasining elektrik xossalariga batamom bog’liq ekanligini to’la-to’kis isbotladilar. membrana struktural mozaikasi. zamonaviy tasavvurlarga ko’ra, biologik membrana – barcha tirik xujayralarning tashqi qavatini hosil qiladi. membrananing o’ziga xos belgisi, bu ularning doimo yopiq maydonni hosil qilib turishidir. membrananing bunday mikroskopik tuzilishi muhim funktsiyalarni amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. 1. to’siq (barer) funktsiyasi–membrana bu mexanizm yordamida kontsentratsion gradientlarni yuzaga chiqaradi va o’z navbatida erkin diffuziyalanishga to’sqinlik qiladi. bunday sharoitda membrana elektrogenez mexanizmlarida ishtirok etadi. bularga tinchlik potentsialini hosil bo’lish mexanizmi, harakat potentsialining generatsiyasi, bioelektrik impulslarining bir xil va har xil tabiatli qo’zg’aluvchan tuzilmalarda tarqalish mexanizmlari kiradi. 2. boshqarish funktsiyasi-bu funktsiyaning mohiyati shundan iboratki, hujayra tashqarisidagi biologik faol moddalarning retseptsiyasi natijasida membranadagi fermentlar faolligining ortishi va ikkilamchi, mesenjerlari mexanizmining ishga tushirishi hisobiga hujayra ichi suyuqligi tarkibi va reaktsiyalarini boshqarib turadi. 3. noelektrik tashqi stimullarning …

4 / 15

tarqalgani suyuq-qurama modelidir. bu modelga ko’ra, membrana, ikki qavat fosfolipid molekulalardan tashkil topgan molekulalarni gidrofob qismi ichkariga va gidrofil oxirlari esa suv fazasi tomon yo’nalgan bo’ladi. bunday tizimning ikki fazaga bo’linishiga, ya’ni hujayra ichi va tashqarisiga juda mos keladi. fosfolipid qavatga globulyar oqsillar kirib turadi va chekka gidrofil qismlari suv fazasiga yo’nalgan bo’lib, bular integrativ oqsillar deyiladi va turli funktsiyalarni, jumladan retseptor, fermentativ, ion kanallarini hosil qilishda, molekula va ionlarning tashilishida ishtirok etadi. 1-jadval. muhim ion kanallari va qo’zg’aluvchan membranalarda ion oqimlari kanal tipi funktsiyasi tok kanal blokatori kaliyli (tinchlikda) tinchlik potentsialini hosil qiladi јk+ (okim) tea natriyli harakat potentsialini hosil qiladi j na ttx kaltsiyli sekin potentsiallarni hosil qiladi. j ca 2+ d-600, verapamil. kaliyli sekin (to’g’rilanuvchi) repolyarizatsiyani ta’minlaydi јk+ (ushlab qolinishi) tea kaltsiy faollashtiruvchi kaliyli ca2+ ionlari oqimi hisobiga repolyarizatsiyaning chegaralanganligi јk+ca 2+ tea izox: tea-tetraetilammoniy; ttx-tetradotoksin. ion transportiga membrani o’tkaluvchanligi va zarachalar katta kichikligining ta’siri. na+, k+, …

5 / 15

ga bog’lik bo’ladi. kanallar o’zining funktsional xarakteriga ko’ra bir xil tabiatli emas, bu asosan kanalning kiradigan va chiqadigan sohasiga joylashgan oqsil tizimlarga bog’liq bo’ladi. ion kanallarining ishlash jarayonini natriy kanali misolida ko’rib chiqamiz. taxmin qilishlaricha, nisbiy tinchlik holatida natriy kanali yopiq bo’ladi. hujayra membranasi depolyarizatsiyasining ma’lum darajasida m-faollashtiruvchi darvozalarning ochilishi kuzatiladi va hujayra ichiga na+ ning kirishi kuchayadi m-darvozalar ochilganidan bir necha millisekundlardan so’ng, darvozalarning yopilishi kuzatiladi, bu darvozalar natriy kanallarining chiqish joyida bo’ladigan inaktivatsiya darvozadir. hujayra membranasida inaktivatsiya xodisasi juda tez ro’y beradi va inaktivatsiya darajasi depolyarizatsiyalovchi ta’sirni kattaligiga va ta’sir etish vaqtiga bog’liq bo’ladi. natriy kanallaridan tashqari boshqa k+; ca2+ kanallari ham tanlab o’tkazish xususiyatiga ega. xochkin va xakslilar kanallarni «mustaqillik» tarzini ochib berdilar, bu tamoyiliga ko’ra, natriy va kaliy kanallari bir-biriga bog’liq bo’lmagan holda faoliyat ko’rsatadilar. turli kanallarning o’tkazuvchanligi bir xil emas. kaliy kanallarida natriy kanallari singari inaktivatsiya jarayoni ro’y bermaydi. bundan tashqari, kaltsiy kanallari faoliyati ham …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fiziologiyasi"

2. ma’ruza. qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fiziologiyasi. reja: 1. membrana struktural mozaikasi. 2. ion transportiga membrani o’tkaluvchanligi va zarachalar katta kichikligining ta’siri. 3. membrana potentsiali. 4. qo’zalish potentsiali. 5. refrakter davrlar 6. “bor yoki yo’q” qonuni. 7. mielin qavatining qo’zg’alish potentsialining saltator (sakrab) o’tishidagi roli. 8. nervlarda qo’zg’alashining o’tkazilishi qonunlari. tayanch iboralar: qo’zg’alish, qo’zg’aluvchanlik, tinchlik potentsiali, xarakat potentsiali, depolyarizatsiya, repolyarizatsiya, iz potentsiali, kuch vaqt egri chizig’i, bioelektrik xodisalar. barcha hujayralar ta’sirotlarga javoban fiziologik tinch holatdan qo’zg’alish holatiga o’ta oladi. lekin «qo’zg’aluvchan to’qimalar» atamasi faqat nerv, mushak va bez to’qimalarga nisbat...

This file contains 15 pages in DOCX format (340.7 KB). To download "qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fiziologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: qo‘zg‘aluvchan to‘qimalar fizio… DOCX 15 pages Free download Telegram